Коммерциялық банктердің активті операциялары диплом жұмысы

 

1. Стандартты;
2. Күдікті, бұл өз кезегінде;

а) субстандартты

ә) қанағаттанарлықсыз

б) тәуекелі жоғары  күдікті

    3. Үмітсіз.

Стандартты несие – бұл өтеу мерзімі жетпеген және сапасы күдік туғызбайтын несие, яғни қарыз алушы қаржылық жағынан тұрақты шаруашылық субъектісі болып табылады, несие сенімді және өтімді қамтамасыз етілген мұндай несиенің қамтамасыз етілуі ретіндегі кепілдер депозит, аффинирленген бағалы металлдар, Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағалы қағаздары түріндегі кепілдер болып табылады.

Бұл категориядағы несиелерде олардың қайтпай қалу белгілері болмайды.

Субстандартты несие - негізгі қарыз және пайыздың  қайтарылуы бойынша төлемдер 30 күнге  дейін кешіктірілген несиелер. Бұл  топқа сонымен қатар қаржылық  жағдайы тұрақты, бірақ белгілі-бір  қанағаттанарлықсыз көрсеткіштері, (дебиторлық қарыздың өсуі, дайын өнім және тауарлардың өтімсіз қорлары) бар клиенттерге берілген несиелер.

Қанағаттанарлықсыз несиеге  негізгі қарыз немесе пайыздың  қайтарылуы бойынша төлем 30 күннен 60 күнге дейін кешіктірілген немесе  бір рет ұзартылған немесе қаржылық жағдайы нарық конъюктурасының өзгеруімен байланысты нашарлаған қарыз алушылардың несиелері жатқызылады.

Мына негіздердің біреуі  бар болған жағдайда несие  күдікті несие деп есептеледі:

• негізгі қарыз немесе проценттің қайтарылуы бойынша төлем 60 күннен 90 күнге дейін кешіктірілсе;
• қарыз алушының қаражаттарының үнемі жеткіліксіздігі;
• сауықтандырудың бір жылдан көп емес мерзімге жариялануы;
• қарыз алушыға материялдық зиян келтірген форс-мажорлық жағдайлар қарыз алушының басқа міндеттемелері бойынша қарызының ұзартылуы;

 Егер келесі негіздердің  біреуі бар болса, онда несие  үмітсіз деп есептеледі:

• негізгі қарыз және процентті қайтару бойынша төлемнің 90 күннен көп мерзімге кешіктірілуі;
• қарыздың бір реттен көп ұзартылуы;
• қарыз алушының банкрот деп жариялануы;
• сауықтандырудың бір жылдан көп мерзімге жариялануы;
• қарыз алушыға материалдық зиян келтірген және оның ары қарай қызмет етуіне мүмкіндік бермейтін форс-мажорлық жағдайлар;

 Егер жіктелген  несие жоғарыда көрсетілген критерийлер бойынша несиелердің арасында аралық орын алып тұрса банк тәуекелін азайту үшін бұл несиені екеуінің ішіндегі сапасы төмендеу несиеге жатқызады.

 Қаржылық жағынан  тұрақты қарыз алушыға берілген  бланктік несие субстандартты  несиеге жіктеледі.

 Банктің басқа банктерге орналастырған депозиттерінің жіктелінуі.

  Банк басқа банкке  депозиттер орналастырған кезде, соның ішінде, «ностро” шоттарын ашқан кезде ол, банк корреспонденттің қаржылық жағдайына талдау жасауы қажет. Ол үшін банк қажетті барлық есеп беру құжаттарын талап етуге құқылы.

  Мерзімдік депозит  банкте депозиттің негізгі сомасының  немесе ол бойынша төлемдердің  ұзартылу мерзіміне байланысты  жіктеледі.

  Талап етілгенге  дейінгі депозиттерден (“ностро” корреспонденттік шоты) қаражаттарды аудару бойынша кешігушілік 7 күннен 30 күнге дейінгі аралықта болса, депозит тәуекелі жоғары күдікті активтерге жіктелінеді.

  Дебиторлық қарыздардың жіктелінуі.

 Дебиторлық қарыздар  контрактіде алдын ала көрсетілген, оларды өтеу мерзімдері өткенше  және дебитордың қаржылық жағдайының нашарлауының белгілері байқалмаса стандартты актив деп есептеледі.

  Дебитордың өтімділігі  және қаржылық жағдайының төменделуінің  байқалса, бірақ ол бойынша келісім-шартта  көрсетілген өтеу мерзімі жетпеген  болса дебиторлық қарыз субстандартты деп саналады.

  Дебиторлық қарыздың  өтелуі ұзартылса, онда ол несие  бойынша қарыздар сияқты өз  мезгілінде қайтармау мерзімдеріне  сәйкес жіктелінеді.

  Шартты міндеттемелер  де (баланстан тыс міндеттемелер) несиелер сияқты жіктелінеді.

  Несиелік портфельді талдаудың нәтижелері қарыз бойынша зиянның орнын толтыруға қолда бар резервтік қордың жеткіліктігін бағалау үшін негіз ретінде пайдаланылады.

  Резервтік қорды  құраудың көзі банктің пайдасы  болып табылады.

  Қазіргі уақытта  Қазақстан Республикасында коммерциялық банктер жіктелінген активтер бойынша провизия құрайды. Оның қажетті мөлшерін Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі белгілейді.

  Субстандартты активтер  бойынша пайыз уақытында төленіп  тұрса негізгі қарыздың 5 пайызы  мөлшерінде, пайыз кешіктірілген жағдайда 10 пайыз мөлшерінде банктер провизия құрайды.

  Қанағаттанарлықсыз  активтер бойынша пайыз толығымен  төленген жағдайда негізгі қарыздың 20 пайызы мөлшерінде, пайыз бойынша  төлем кешіктірілген жағдайда 25 пайызы мөлшерінде провизия құрайды.

  Күдікті активтер бойынша барлық жағдайда негізгі қарыздың 50 пайызы мөлшерінде банктер провизия құрауға міндетті, ал үмітсіз активтер бойынша барлық жағдайда 100 пайыз мөлшерінде провизия    құрайды.

 

                                                                                                                                                                                                                                            

    ІІ. Қазақстан Республикасы екінші деңгейлі банктердегі активтік операцияларды талдау. Банк “ЦентрКредит” Ашық Акционерлік Қоғамының мәліметтері негізінде)

2.1. Банк “ЦентрКредит” ААҚ технико-экономикалық сиппатамасы.

 

Бұл бөлімде “Банк Центркредит” Ашық Акционерлік Қоғамының активтерінің құрылымына 2000 жылдың мәліметтеріне негізінен талдау жасалады. Өйткені мен қарастырып отырған банктің одан кейінгі мерзімдегі нақты материалдарына қол жеткізе алмадым. Ал Ұлттық Банктің квартал сайын мерзімді басылымда жариялап отыратын аталған банктің жинақталған баланстары негізінде банк активтерінің құрылымына жалпы талдау жасау мүмкіндігі болғанымен оған жете талдау мүмкіндігі жоқ. Атап айтқанда банктің, несиелік портфелінің құрылымына және активтердің басқа да баптарының құрылымына жинақталған баланс арқылы талдау жасау мүмкін емес сондықтан мен “Банк Центркредит” Ашық Акционерлік Қоғамының 2000 жылдың мәліметтері негізінде оның активтерінің құрылымына талдау жасадым.

 Ашық Акционерлік Қоғам Банк  “Центркредит” 1988 жылы 19 қыркүйекте  құрылған бұрын Алматы кооператив банкі деп аталған, 1991 жылы 6 наурызда құрылтайшылардың жалпы жиналысында қабылданған Банк жарғысы бойынша 1991 жылы 12 тамызда №12 болып Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкісінде тіркелген Қазақстан Орталық Акционерлік “Центр банкісінің” негізінде құрылған толықтай құқылы банк болып табылады.

Банк Қазақстан  Республикасы  Әділет Министірлігі заңды тұлға  ретінде тіркелген (мемлекеттік  тіркеу туралы куәлік №3403 1900 АО (ИУ) 4 желтоқсан 1991жыл) және өзінің қызметін  Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкісімен, банктік операцияларды жүргізуге берілген лицензиясы негізінде жүзеге асырады «Банк Центркредит” Ұлттық Банктің жіктеуі бойынша банктер арасында “бірінші топтағы” банктер қатарына кіреді.

2000 жылдың қорытындысы  бойынша Қазақстан Республикасындағы  банктік жүйенің жиынтық активтері 527949 млн теңгеге тең болады, ал “Банк Центркредит” Ашық Акционерлік  Қоғамының активтерінің жалпы соммасы 8948603 мың теңге болды, яғни банктің бұл көрсеткіш бойынша өткен жылмен салыстырғанда, екінші деңгейлі банктер арасындағы үлес салмағы 1,7 % құрады (2000 жыл 3707 млн тг) банктің өзінің активтік портфелі 2001 жылы 5242 млн тг немесе140 % ке өсіп отыр.

Банктің елдегі, активтердің  көлеміне байланысты рейтингілі  банктер арасында 16 орынан 11-ші орынға  көтеріліп отыр.

 

 

 

 

 

                                                                          

2.2.   Банктің активтерінің сапасын бағалау.

 

Банк активтерінің  сапасы мына критерийлер негізінде  анықталады:

• активтердің өтімділігі;
• активтердің тәуекелділігі;
• активтердің табыстылығы;
• активтердің диверсификациялануы;

Активтердің өтімділігі – бұл активтердің өткізілуі немесе борышкердің өз міндеттемелерін өтеуі арқылы олардың ақшалай қаражаттарға айналу қабілеттілігі. Активтердің өтімділік дәрежесі олардың міндеттеріне байланысты болады. Ақшалай формадағы активтер төлем функциясын орындауға арналған қарыздар клиенттердің қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді қажеттіліктерін қанағаттандыра алады.

  Банк активтері  өтімділік дәрежесіне байланысты  бірнеше топтарға бөлінеді.

Бірінші топқа өтімділігі  өте жоғары активтер жатады. Оларға:

• банктің кассадағы қолма-қол ақшалары;
• Орталық Банктегі корреспондеттік шоттағы қаражаттары;

-  Мемлекеттік бағалы  қағаздар жатады; 

Бұл топтың активтерінің  көлемін белгілі бір деңгейде  ұстап отыру

Банктің өтімділігін  қамтамасыз етіп отырудың негізгі шарты болып табылады.

  Екінші топқа өтімді  активтер жатады. Оларға;

• заңды және жеке тұлғаларға берілген қысқа мерзімді қарыздар;
• банкаралық несиелер;
• факторингтік операциялар жатады;

Бұлардың қолма-қол  ақшаға айналу уақыты көбірек  болады.

Үшінші топқа: банктің  ұзақ мерзімді жұмсалымдары және  инвестициялары, соның ішінде, ұзақ  мерзімді қарыздар, лизингтік операциялар, инвестициялық бағалы қағаздар  жатады. Бұлар өтімділігі төмен  активтер деп саналады.

Төртінші топқа: өтімсіз  активтер жатады, оларға қайтару мерзімі ұзартылған қарыздар, бағалы қағаздардың кейбір түрлері, ғиммараттар және құрылғылар жатады.

Банк активтердің тиімді  құрылымын белгілей отырып өтімділік  талабын орындауы қажет. Бұл банктің  жалпы активінің құрамында өтімділігі  жоғары активтердің жеткілікті мөлшері болуы керек деген сөз.

Қазақстан Республикасы Ұлттық  Банкі екінші деңгейдегі банктерге  ағымдық өтімділік коэффициентін  белгілеген. Бұл норматив банктің  өтімділігі жоғары активтерінің  оның талап етілгенге дейінгі  міндеттемелеріне қатынасы арқылы анықталады. Ол Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктер үшін 0,2 –ден кем болмауы қажет.

Енді “Банк ЦентрКредит” Ашық Акционерлік Қоғамының 2000 желтоқсанынан 2001 жылдың 31 желтоқсанына дейінгі аралықтағы жинақталған баланстары негізінде оның активтерінің өтімділігі тұрғысынан бағалайық. Бұл жерде айта кететін жағдай жинақталған баланс негізінде банк активтерінің өтімділігіне жете талдау мүмкіндігі болмайды. Өйткені мұндай баланста актив баптарының құрылымы ашып көрсетілмейді. Әсіресе бұл несие бабына қатысты. Мен “Банк ЦентрКредит” Ашық Акционерлік Қоғамының жинақталған баланстары негізінде талдау жасадым.

 

 

 

 

 

 

 

Кесте 1

«Банк ЦентрКредит» активтерінің құрылымы.

                                                                                                                                                                             (мың теңге)                                                                                                                                                  

Баптары	1.01.200 сомасы	1.04.2000 сомасы	1.07.2000 сомасы	1.10.2000 сомасы	01.01.2001 сомасы
1. Қолма- қол ақша	198254	233735	232910	327733	463327
2. Ұлттық банктегі  депозиттер	219962	27558	42721	377844	616488
3. Басқа банктердегі  депозиттер	615202	27877	29340	197976	584207
4. Бағалы қағаздар	755728	123675	1950462	1756201	3211943
5. Несиелер	1165885	1904144	1602736	3117449	3222184
6. Заңды тұлғалардың  капиталына инвестициялар	14021	14021	36935	36935	5388
7. Өтелмеген акцептер бойынша міндеттемелер	40602	90424	90449	71375	89563
8. Негізгі құралдар	404682	418593	261887	301218	415887
9. Материалды емес  активтер	15636	14794	15142	15506	15182
10. Басқа да активтер	283469	313467	468764	643372	324434
Минус: дебиторлық қарыздар және басқа да банктік қызмет бойынша зияндарды жабуға резервтер	6291	7599	9164	9227
Активтер барлығы	3767150	4269689	4722682	6836382	8948603