Мемлекет пен экономиканың өзара қатынастарының тарихи сипаты

     Сонымен, экономиканы мемлекеттік реттеу объектілеріне ұлттық экономиканың тиімді қызметі үшін мемлекеттің  бүкіл реттеуші іс-әрекеті бағытталған  сфералар, салалар, өңірлер, әлеуметтік-экономикалық процестер жатады.

     Мемлекет  ықпалында болатын негізгі объектілер мыналар:

• Ұлттық шаруашылықтың салалық, өңірлік, ұдайы өндірістік және әлеуметтік құрылымдары;
• Экономикалық цикл;
• Жұмыспен қамту;
• Өмір сүру деңгейі;
• Білім беру және кадрларды даярлау;
• Ақша айналымы;
• Ғылыми-зерттеу жұмыстары және инвестициялар;
• Төлем балансы;
• Әлеуметтік сфера, еңбек қатынастары, халықты әлеуметтік қолдау механизмі;
• Қоршаған орта;
• Бағалар, антиинфляциялық үдерістер;
• Экономиканың мемлекеттік секторы;
• Қаржы ресурстары және бюджетаралық қатынастар;
• Мемлекетсіздендіру, жекешелендіру, демонополизациялау;
• Экономиканың әртүрлі салаларындағы меншік формалары;
• Сыртқы экономикалық іс-әрекеттер және т.б.

     Қазақстанда рынокқа өту кезінде де, қазір  де толыққанды, тиімді меншік иелерін  қалыптастыру міндеті күн тәртібінен алынған емес, сондықтан меншік құрылымы, мемлекетсіздендіру, демонополизациялау сияқты мемлекеттік реттеу объектілері  ешқашан да мемлекеттің жіті назарынан  тыс қалмауы тиіс.

     Биліктің  заң шығарушы, атқарушы және сот  органдары экономиканы мемлекеттік  реттеудің субъектілері болып табылады.

     Қ.Р. жағдайында бұл: қос палаталы Парламент, Үкімет, Қазақстан Республикасы Президенті, Қ.Р. Конституциялық Кеңесі. Мемлекеттік  реттеу субъектілеріне, сондай-ақ биліктің өңірлік органдары да жатады.

     Аралас  экономика жағдайында мемлекеттік  реттеудің функциялары мен объектілерінің өзгерістерге ұшырауы жаңа субъектілердің туындауымен қатар жүреді. Қазіргі  кезде дамыған елдердің ақпараттық қоғамға өтуіне байланысты ұлттық мемлекеттерден тәуелсіз, дербес трансұлттық капитал  оқшауланып мемлекеттік реттеуде маңызды рөл атқара бастады. Трансұлттық корпорациялар әлемдік өнеркәсіп өнімдерінің жартысына дейінгісін өз бақылауында ұстайды. Бүгінгі таңда әлемдік шаруашылық жүйесінің негізін өздеріне едәуір билік функцияларын шоғырландырған 500-дей трансұлттық корпорациялар құрайды. Реттеу ұйымдарына сәйкес тұжырымдасақ трансұлттық корпорациялардың ішкі құрылымдарында еркін рынок заңдары толықтай қолданылмайды, себебі оларда рыноктық емес корпорацияның стратегиясы анықтайтын ішкі бағалар белгіленеді.

     Егер  заманауи трансұлттық компаниялардың көлеміне сәйкес айтатын болсақ, онда әлемдік экономиканың бір бөлігі еркін рынок жағдайында қызмет атқаратын  болса, екінші жартысы өзіндік сипаты бар трансұлттық корпорациялар  стратегиясының аясында әрекет етеді  деп айтуға әбден болады.

     Ал, бұл жолдың өзі конвергенциялық (өзара кіріккен, жақындасқан) экономикалық жүйеге жетелейтін бағыт болып табылады. Мұнда жоспарлы және рыноктық экономика  араласқан шаруашылық жүргізу әдістері бастау алып жүзеге асады. Реттеу субъектілері қатарынан Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк, Бүкіл дүниежүзілік сауда ұйымы т.с.с. орын алады. Аталмыш  ұйымдар займдар мен кредиттерді  бере отырып өздеріне қолайлы шарттарды  таңдау арқылы мемлекеттерге экономикалық, саяси ықпал жүргізеді.

     Мемлекеттік реттеудің ұлттан тыс маңызды  субъектісіне ортақ мақсат біріктірген  ұлттық мемлекеттер қауымдастығы жатады. Олар өздерінің іс-әрекетінде реттеудің  жалпыға бірдей, ортақ механизмдерін  қолданады. Мысалы, қуатты интеграциялық  жүйе негізіндегі Еуроодақ елдерінде  бірыңғай валюта «Еуро» пайдаланылады.

     Жалпы, экономиканы мемлекеттік реттеудің  тиімділігін екі жақты бағалауға  болады. Бір жағынан мемлекетті ұлттық мүдделерді білдіруші, әлеуметтік-экономикалық процестерді реттеуші, рынок субъектілерінің  қызметін үйлестіруді міндеттейтін заңдық актілерді қабылдаушы тұрғысынан бағалайтын болсақ; екінші жағынан  – ірі меншік иесі, рынок субъектісі тұрғысынан бағалау орынды деп санауға  болады.

     Экономиканы мемлекеттік реттеудің Қазақстанға  қатысты критериі түпкі мәнінде  халықтың әл-ауқатын жоғарылату дәрежесі арқылы бағаланатын өндіргіш күштердің  дамуы болуы қажет. Бұл жалпылама  критериді, нақтылайтын болсақ, онда экономикалық өсу, экономиканың басқарылу  деңгейі, еңбек өнімділігінің артуы, ресурстарды үнемдеу т.с.с. критерилерді қарастырар едік. Соңғы уақыттардағы үрдістерге сәйкес осы аталған критерилердің  қатарына елдің экономикалық қауіпсіздігі мәселелерін де жатқызу керек.

     Қазақстанда орын алып отырған экономиканы диверсификациялау  жағдайында мемлекеттің реттеуші ықпалы арта түспек, себебі дамуы әлі де болса қиыншылықтарға тап болып  отырған рынок өздігінен өндіріс  мәселелерін, әсіресе әлеуметтік сфера  проблемелерын шешуге мүлдем қауқарсыздығын көрсетіп келеді. Бұл жағдайды реттеу бойынша мемлекеттік саясат қалыптасқан  ситуацияға сәйкес жаңа әдістер арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Трансформациялық кезең аяқталып, Қазақстан тұрлаулы дамудың жаңа сатысына көтерілгенде ғана мемлекеттің экономикаға араласуы дамыған капиталистік елдердегідей индикативтік жоспарлауға, циклдық  толқуларды (тербелістерді) бәсеңдетуге  бағытталған функциялар және міндеттермен шектелуі тиіс.

     Экономикаға теріс әсерлердің күшеюі кезінде  оған мемлекеттің ықпалы да арта түседі. Елдің бірқалыпты дамуы және дағдарыстың  жоқ кезінде мемлекеттің экономикаға  әсері қысқара түсіп, рыноктың басқа  да субъектілері тәрізді мемлекеттің  әрекеті де ұзақ мерзімді бағдарламалар  аясында жүзеге асады.