А.С.Макаренконың тәрбие мәселесі туралы

       Макаренконың педагогикалық жүйесінде  тәрбиенің қажеті факторы еңбек  болып табылады. Тәрбие жұмысында  еңбек негізгі элементтердің  бірі болуы қажет. Макаренконың  басқарған мекемелерніде тәрбиеленушілердің  еңбек іс-әрекеті үлкен орын  алды, ол әруақытта да дамып  және жетілдіріп отырылды.  

       Горький атындағы колонияда ауылшаруашылығы  еңбегінің ең қрапайым түрлерінен  бастап, негізінен өз ұжымының  негізгі қажеттілігі үшін Макаренко  одан кейін тәрбиеленушілердің  өкілді еңбегін ұйымдастыруға  көшті. Өзінің жоғары түрін  бұл еңбек іс-әрекеті Дзержинский  атындағы коммунада қол жеткізді, онда тәрбиеленушілер орта мектепте  оқыды және жоғары мамандықты  еңбекті талап ететін күрделі  техникамен өндірісте жұмыс істеді.   

       Макаренко еңбек тәрбиесі туралы  мәселелер бойынша құнды ұсыныстар  береді. Балалардың еңбек әрекеті  үрдісінде жұмысты бағдарлау,  жоспарлау ептілігін дамыту, уақытқа,  өндіріс құралдарына, материалдарға  ұқыпты қарау, жұмыстың жоғары  сапасына қол жеткізу.  

       Коммуна жағдайында оқытуды өнімді  еңбекпен ұштастырудың нәтижелі  тәжірибесін А.С.Макаренко жалпы  білім беретін мектептерде қолдануды  қиялдады.   

       Ұжым болу үшін топ сапалы  өзгерістердің әртүрлі жолдарынан  өтуі қажет. Бұл жолды А.С.Макаренко  бірнеше кезеңдерге бөледі.   

       Бірінші кезең – ұжымның қалыптасуы (алғашқы ұйымдасудың сатысы). Бұл кезеңде ұжым ең алдымен педагогтың тәрбиелік ықпалдарының мақсаты ретінде қызмет атқарады, ұйымдасқан топты ұжымға айналдыру, демек, әлеуметтік-психологиялық қоғамдастық, онда оқушылардың қарым-қатынасы олардың бірлескен қызметінің мазмұнымен, оның мақсаттарымен, міндеттерімен, құндылықтарымен анықталады.  

       Ұжымды ұйымдастырушы – педагог,  одан барлық талаптар тарайды.  Бірінші саты сол уақытта аяқталған  деп есептеледі, егер ұжымда актив  қалыптасып, жұмыс істесе, тәрбиеленушілер  жалпы мақсаттың, жалпы іс-әрекеттің  және жалпы ұйымдастырудың негізінде  топтасқан.  

       Екінші кезеңде активтің ықпалы күшейеді. Актив педагогтың талаптарын тек ғана қолдап қоймайды, сонымен қатар өзі ұжым мүшелеріне талап қояды. Екінші кезеңге тән ерекшелік ұжымның құрылымының тұрақтауы. Ұжым бұл кезеңде тұтас жүйе ретінде жұмыс жасайды, онда өзін-өзі ұйымдастырудың және өзін-өзі реттеудің механизмдері әрекет ете бастайды. Ұжым өз мүшелерінен белгілі мінез-құлық нормаларын талап етуге қабілетті, соған байланысты талаптарының көлемі бірте-бірте ұлғаяды. Сонымен, ұжымның дамуының екінші кезеңінде жеке тұлғаның белгілі сапаларын мақсатты тәрбиелеудің құралы ретінде жұмыс істеді.  

       Бұл кезеңде педагогтың негізгі  мақсаты ұжымның мүмкіншіліктерін  ұжымның алдындағы міндеттерді  шешу үшін барынша пайдалану.  Практикалық тұрғыдан ұжым тәрбие  субъектісі ретінде өз дамуының  белгілі деңгейіне жетеді.  

       Бұл кезеңде ұжымның дамуы  қарама-қайшылықтарды жеңумен байланысты: ұжым мен жеке оқушылардың  арасында; ұжымның алдағы талаптарының  дамуы; жалпы және дара перспективалардың  ара-қатынасы; Сондықтан да ұжымның  дамуында серпіліс, тоқтау, кері  кету болуы мүмкін.   

       Үшінші және одан кейінгі кезеңдер  ұжымның көркерімен, шарықтауымен  сипатталады. Бұл кезеңдерде одан  бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда  айрықша сапаларымен ерекшеленеді. Бұл кезеңнің даму деңгейін  көрсету үшін ұжым мүшелерінің  бір-біріне қойылатын талаптарының  деңгейі мен сипатын көрсетсек  те жеткілікті. Егер ұжым дамудың  осы сатысына жеткен болса,  онда ол тұтас адамгершілік  тұлғаны қалыптастырады. Сондықтан  да кейбір педагогтар төртінші  және одан кейінгі кезеңдерді  қарастырады. Бұл кезеңде әрбір  мектеп оқушысы өзіне-өзі белгілі  талаптарды қоя алады, адамгершілік  нормаларды орындау оның қажеттілігі  болып табылады, тәрбие үрдісі  өзін-өзі тәрбиелеу үрдісіне ауысады.   

"Біздің  тәрбиенің міндеті ұжымшылдықты  тәрбиелеу болып табылады”,-деп жазған кім?

        Бұны А.С.Макаренко жазған және  оны «Менің педагогикалық тәжірибемнің кейбір қорытындылары» атты мақаласында жазады 

Балалар ұжымының дамуы, Макаренко айтуы бойынша....

           әр уақытта да жүріп отыруға тиісті, дамуды педагогикалық ұжым                 бағыттап отырады, ал оның алға қозғалысының өте тиімді жолдарын шығармашылықпен іздестіреді деп айтқан болатынды. 
 
 

Ата-ана  беделі туралы пікірі 

А.С.Макаренко  бала тәрбиесінде үлкен орны бар  отбасындағы ата-аналардың жалған беделінің көптеген түрі бар екендігін  айтып өткен.Біз бұл жерде жалған бедел түрлерінің он шақтысын қарастырамыз.Жалған бедел түрлерін терең қарастырып,оны  түсіну нақты беделдің қандай болу керек екендігін тезірек түсінуге көмек берер деп үміттенеміз.

1. Басым болу беделі.   Ең зиянды болмаса да ең қауіпті түрлерінің

бірі.Аталып отырған бедел түрінен көбінесе әкелер жапа шегенді.Егер                                 үйде жүргенде үнемі қақылдап жүрсе,әрқашан  ашушаң болса,әр-ұсақ түйек үшін жау  жапқандай төбе шашы тік тұрса,керек-керек  еместігіне қарамай қолына таяқ немесебелдік алса,баланың әр сұрағына дөрекі жауап  беріп отырса,бала кінәлі болған сайын  оны жазалап отырса,нағыз басым  болу беделі дегеніміз осы болады.

2. Өзін қашықта ұстау беделі. Кейбір әкелер,сонымен қатар аналар балаларын тыңдату үшін өздерінбалаларынан алысырақ ұстап,олармен азырақ сөйлескен, яғни балалармен  өз қарым қатынастарын бастықтар мен бастық қарамағындағы бағынышты адамдар сияқты қалыптастырған дұрыс деп есептейді,кейбіреулері тіпті сондай қарым-қатынасқа кәміл сенеді.
3. Мемендік беделі.  Өзін-өзі қашықтықта ұстау беделінің осы түрін ең зиянды деп есептеуге болады.Кейбір адамдар өз еңбектерін басқалардан жоғары деп есептеп,өздерін еңбегі ерен сіңген адамдар қатарына жатқызып,маңыздылығын басқан қадам сайын жұртқа әсіресе балаларына көрсетіп отыруға тырысады.Үйіне келгенде олар одан сайын кеудесін көтере түседі.Екі сөзінің бірінде өзінің артықшылықтарын айтады,басқа адамдарға менсінбей қарайды.Көп жағдайда осындай паң әкелердің балалары өз орталарында менмендік көрсете бастайды,өздерін басқа балалардан жоғары санап,кеудесін көтере бастайды.Достарының алдында айтатын екі сөзінің бірі:менің әкем - бастық,менің әкем – қолбасшы,менің әкем – атақты адам.
4. Педанттық бедел.  Бұл жағдайда ата-аналар балаларға назарын қатты аударады,балалармен көп жұмыс істейді,алайда олардың жұмыстары

бюрократтық типке жақын болады.Олардың пікірінше балалар ата-ананыңбарлық айтқандарын мүлтіксіз тыңдауы керек,балалар үшін ата-ананың сөзі қасиетті қағида.Ата-аналар өздерінің нұсқауларын салқын леппен жеткізеді және сол нұсқаулар дереу заңға айналады.

5. Ақылгөйлік бедел.  Бұл жағдайда ата-аналар бала өмірін шегі жоқ ақылгөйлік және өсиеттік әңгімелерге толтырып жібереді.Балаға қысқа әрі нұска,мүмкін қалжың түрінде бірнеше сөз айтудың орнына,олар баланы өзінің қарсы жағына отырғызып қойы,қызық емес және баланың есін шығаратын ұза әңгіме бастайды.Ата-аналардың осындай түрі педагогикалық даналықты ұзақ уақыт бойы баласына өсиет айту деп түсінеді.Жаұяның осындай түрлерінде көтеріңкі көңіл мен шат күлкі жоқтың қасы.Ата-аналар жан тәнімен балалардың алдында әділ,ілтипатты болғысы келеді және олрдың мақсаты балаларға қателеспейтіндей болып көріну.
6. Сүйіспеншілік беделі.  Бұл біздің елімізде кеңінен тараған жалған бедел түрі.Көптеген ата-аналар балалары оларды тыңдауы үшін,олар ата-аналарына сүйіспеншілікпен қарауы керек,сол сүйіспеншілікке ие болуы үшін,әр қадамында өз балаларына деген ата-аналық сүйіспеншілігін көрсетіп отыру керек дегенге кәміл сенімде болады.Жылы сөздер,шегі жоқ аймалаулар,ескертулер,балаға деген нәзік сезімдері қажетсіз мөлшерде молынан төгілі бастайды.
7. Мейірмандық беделі.  Бұл беделдіктің ең ақалды емес түрі.Бұл жағдайда балалардың ата-ана сөзін жерге тастамауы балалық сүйіспеншілік арқылы жүзеге асырылады,алайда бұл жағдайда олар балаларды еркелету және аймалаудың орнына,бала сөзін екі етпеу, балаға деген шектен тыс жұмсақтық,ата-ана мейірімділігі арқылы беделге ие болуға тырысады.Әке мен шеше балаға мейірімді періште түрінде көрінгісі келеді.Ата-ана балаға не істеймін десе де рұқсат береді,олар аямшақ емес,олар дұниедегі ең тамаша ата-ана.Ондай ата-ана жанұядағы қарамақайшылықтардың болмауы үшін олар қандай да болсын рухани құрбандыққа барады.Бұндай жанұяларда көп ұзамай балалар ата-анасын билей бастайды,ата-аналардың бала талаптарына қарсы келмеуі,баланың өзниеті,қаңырлығы ,талаптарын жүзеге асыру үшін орасан зор мүмкіндік береді.Балалар шектен тыс мінез көрсете бастаған кезде ата-аналары балаларына болар болмас арсылық көрсетуге тырысады,алайда олрар кеш қалады,жанұяда зиянды тәжірибе тамырын тереңге жіберіп қояды
8. Достық беделі.   Көп жағдайда балаларды өмірге келмей жатып ата-аналар өздеріне серт береді,болашақта дүниеге келген балаларымыз біздің досымыздай болады деп армандайды.Әкесі мен баласы,анасы мен қызы дос бола алады және дос болулары керек,бірақ қалай алсақ та ата-аналар жанұя ұжымының ересек мүшелері,ал балалар арасындағы достық шектен аса бастаса,тәрбиелеу процессі де тотатылыды немесе оған қарама қарсы процесс орын алуы мүмкін,яғни балалар өз ата-аналарын тәрбиелей бастайды
9. Сатып алу беделі.   Беделге ие болу түрлерінің ішіндегі ең өнегесіз,себебі баланың ата-ананы тыңдайы мен сыйлауы үшін әке – шешесі балаларға сыйлықтар мен уәдені судай төгеді.Ата-аналар ешқандай қымсынбай:мені тыңдасаң – саған ойынщық сатып әперемін тағы да тыңдасаң мен сені циркке апарамын деп айтады.

Сонымен,бүгінгі  күн талабына сай келетін,нағыз  ата-аналық бедел дегеніміз не?

Ата-ана  беделінің басты фундаменті олардың  омір салты мен жұмысы,одардың  азаматтық тұлғасы мен қоғамдағы  мінез-құлқы болып табылады.Егер ата-аналар өз істерін адал,ақылға қонымды  тұрде жүзеге асырып отырса өздері үшін үлкен,игі және маңызды мақсаттар  қоя білсе,өз әрекеттері мен қиялдары үшін басқа біреуді кінәләмай,өздері жауапты болса осындай ата-ананы  беделі іс жүзінде жоғары адамдар  қатарына қоюға болады және ол үшін басқа ешқандай негіздер де іздеудің қажаті жоқ,сонымен қатар беделге ие болу үшін қандай да болсын әр түрлі жасанды әрекеттерге барудың қажеті болмайды.   

Ата-ана  беделін Макаренко қанша кезеңге  бөлді?

             Макаренко Ата-ана беделін 9 кезеңге бөлді. 
 

Пайдаланған Әдебиет:

1. Қ.Бержанов,С.Мусин  Педагогика тарихы. Алматы. Мектеп. 1984.
2. Қадыржан Сейталиев. Педагогика тарихы. Алматы.2008
3. Педагогическая поэмаПедагогика. Москва.1981
4. Ата аналар кітабы А.С.Макаренко.