Тэхналогія развіцця крытычнага мыслення

Тэхналогія развіцця крытычнага мыслення накіравана на рашэнне  актуальнай праблемы павышэння якасці адукацыі ва ўмовах вялікай колькасці  інфармацыі. Асноўнымі мэтамі тэхналогіі развіцця крытычнага мыслення з’яўляюцца:  
1) фарміраванне новага стылю мыслення, для якога характэрны адкрытасць, гнуткасць, рэфлексіўнасць; 2) развіццё такіх базавых якасцяў асобы, як крытычнае мысленне, камунікатыўнасць, крэатыўнасць, мабільнасць, самастойнасць, талерантнасць, адказнасць за ўласны выбар і вынік сваёй дзейнасці; 3) фарміраванне культуры чытання, якая ўключае ў сябе ўменне арыентавацца ў крыніцах інфармацыі, адэкватна разумець прачытанае, ацэньваць новыя веды, рабіць вывады і абагульненні;  
4) стымуляванне самастойнай пошукавай творчай дзейнасці.

Рэфлексія (разважанне) з’яўляецца апошнім этапам тэхналогіі развіцця крытычнага мыслення, на якім у вучняў фарміруецца асабістая думка, адносіны да вывучанага матэрыялу, прыводзяцца ў сістэму новыя веды па тэме.

На этапе рэфлексіі  настаўнік з класам можа (пры неабходнасці) закончыць запаўняць маркіровачную  табліцу «Ведаю – Хачу даведацца – Даведаўся», асабліва акцэнтаваць увагу на запаўненні апошняй яе калонкі. Этап рэфлексіі таксама дае магчымасць завяршыць работу па незразумелай для вучняў інфармацыі, што пазначана імі на палях артыкула пытальнікамі і патрабуе дадатковых новых звестак. У канцы ўрока можна вярнуцца да ключавых слоў, да правільных і памылковых сцвярджэнняў, прывесці ў сістэму паблытаныя лагічныя ланцужкі і г. д.

Дапамагае вучням свабодна і адкрыта думаць па любой тэме на этапе рэфлексіі метадычны  прыём «Складанне кластара», ці проста «Кластар». Яшчэ яго можна назваць і «Павучок», бо слова «кластар» запазычана з французскай мовы, што ў перакладзе абазначае «прамень, пучок, сузор’е» і ў гатовым выглядзе нагадвае абрысы павука. Гэта сапраўды нелінейная форма асэнсавання, якая патрабуе ад малодшых школьнікаў вызначыць толькі тыя структурныя элементы ў інфармацыі, якія даюць магчымасць сістэматызаваць ужо набытыя веды па вывучанай тэме. Кластар – гэта графічная форма (схема) адлюстравання вывучаемага ці вывучанага матэрыялу, з дапамогай якой можна лёгка і эфектыўна паказаць сэнсавыя межы пэўнай інфармацыі. Са складаннем кластара вучні лёгка спраўляюцца. Асабліва не ўзнікае праблем, калі настаўнік хоць адзін раз пакажа ход сваіх разважанняў і вывадаў на дошцы ў форме графічнай апорнай табліцы: спачатку ў цэнтры запісваецца галоўнае слова-паняцце; затым ад яго ў розныя бакі адыходзяць стрэлкі-прамяні з фіксацыяй іншых тэрмінаў, ад якіх у сваю чаргу стрэлкі могуць адгаліноўвацца і далей. Выгляд элементаў кластара можа быць разнастайным: у форме кружкоў, квадрацікаў, ромбаў, зорак, кветак, шаблонаў, авалаў, абрысаў фігур і г.д.

Прыём кластара можна  выкарыстаць таксама для арганізацыі  індывідуальнай і групавой работы як у класе, так і дома. У працы  над кластарамі неабходна захоўваць  наступныя правілы: 1) не баяцца запісваць  усё, што прыходзіць на розум. Даць волю ўяўленню і інтуіцыі;  
2) працягваць працу, пакуль не скончыцца час ці не вычарпаюцца ідэі; 3) паспрабаваць пабудаваць як мага больш сувязяў. Не рухацца па загадзя вызначаным плане.  Намі таксама выпрацаваны рэкамендацыі для настаўнікаў пачатковых класаў па працы з кластарамі:1) ацаніце тэкст, з якім будзеце працаваць. Ці патрэбна ў даным выпадку разбіўка на "гронкі"? Ці можна вылучыць у тэксце вялікія і малыя сэнсавыя адзінкі?; 2) дапамажыце вучням, калі ў іх узнiклi сумненні, вылучыць сэнсавыя адзінкі пры дапамозе пытанняў, ключавых слоў ці фраз; 3) агучце кластары. Хай кожная група вучняў зробіць прэзентацыю сваіх запісаў; 4) абавязкова неабходна ўстанаўлiваць сувязі паміж "галінкамі" атрыманай "гронкі" і растлумачыць іх; 5) калі вы хочаце спыніцца на якім-небудзь сэнсавым блоку, папрасіце зрабіць гэту галінку больш яркай.

Сістэма кластараў  дазваляе ахапіць вялiкi аб’ём інфармацыі. У далейшай працы, аналізуючы атрыманы кластар як "поле ідэй", варта канкрэтызаваць накірункі развіцця тэмы. Магчымыя наступныя варыянты: 1) узбуйненне ці дэталізацыя сэнсавых блокаў (па неабходнасці); 2) вылучэнне некалькіх ключавых аспектаў, на якіх будзе засцяроджана ўвага.

"Шэсць  капелюшоў мыслення". Гэты прыём выкарыстоўваюцца на стадыі рэфлексіі пры падвядзенні вынікаў працы на ўроку. Кожнаму вучню прапануецца абраць адзiн з капелюшоў па колеры. Колер капелюша паказвае на асноўныя моманты, якія неабходна асэнсаваць і абагульніць. Чырвоны капялюш прадугледжвае выражэнне сваіх пачуццяў, без тлумачэння прычын  іх узнікнення. Белы – пералік фактаў. Чорны– выяўленне недахопаў і іх абгрунтаванне (негатыўнае мысленне). Жоўты –пазітыўнае мысленне: што было добрага і чаму. Вучні, якія абралі зялёны капялюш, шукаюць адказы на пытанне, дзе і як можна выкарыстоўваць вывучаны матэрыял. Сіні капялюш прадугледжвае агульны, філасофскі  вывад. Вучняў можна аб’яднаць у групы па колеры капелюшоў.

Паняційна-тэрміналагічная  карта. Даная стратэгія дазваляе вучням больш актыўна ўключыцца ў працэс фарміравання і асэнсавання паняццяў. Вучням прапануюцца некалькі паняццяў і вызначэнняў да іх. Неабходна прачытаць іх, вылучыць у іх адметныя прыметы і пераказаць сваімі словамі. Пры працы з паняційна-тэрміналагічнай картай мэтазгодна выкарыстоўваць прыём "Тоўстыя і тонкія пытанні" для больш эфектыўнага засваення вывучаемых паняццяў.

Прыём «Напісанне сінквейна». У перакладзе з французскага слова «сінквейн» азначае верш, які складаецца з пяці радкоў. Сінквейн пішацца па вызначаных правілах. У чым сэнс гэтага метадычнага прыёму? Складанне сінквейна патрабуе ад вучняў у кароткіх выразах рэзюмаваць вучэбны матэрыял, інфармацыю. Гэта форма свабоднай творчасці, але па вызначаных правілах. Правілы напісання сінквейна такія: на першым радку запісваецца адно слова – назоўнік. Гэта і ёсць тэма сінквейна; на другім радку трэба напісаць два прыметнікі, якія раскрываюць тэму сінквейна; на трэцім радку запісваюцца тры дзеясловы, якія апісваюць дзеянні, што адносяцца да тэмы сінквейна; на чацвёртым радку размяшчаецца цэлы выраз, сказ, які складаецца з некалькіх слоў і з дапамогай якога вучань выказвае свае адносіны да тэмы; апошні радок – гэта слова-рэзюме, якое дае новую інтэрпрэтацыю тэмы, дазваляе выказаць да яе асабістыя адносіны.

Знаёмства з сінквейнам праводзіцца па наступнай схеме: 1) тлумачацца правілы напісання  сінквейна; 2) у якасці прыкладу прыводзіцца  некалькі сінквейнаў; 3) прапануецца  тэма сінквейна; 4) фіксуецца час  на гэты від працы;  
5) заслухоўваюцца варыянты сінквейнаў.

Выкарыстанне данай  стратэгіі дапамагае ўзбагаціць i пашырыць актыўны слоўнік дзіцяці; дазваляе кожнаму вучню адчуць сябе творцам i філосафам; рыхтуе вучняў да сціслага пераказу; дазваляе ў лаканічнай форме выразіць iдэю твора.

Сінквейны вельмі карысныя ў якасці інструмента для сінтэзу i абагульнення складанай інфармацыі; сродку ацэнкі слоўнікавага запасу вучняў; сродку творчай самарэалізацыі.

Выкарыстанне сінквейна на стадыі рэфлексіі – гэта інтэграцыя новых i папярэдніх ведаў. Напрыклад, можна скласці сінквейн на выхаваўчую тэму:

Маці

клапатлівая, ласкавая

любіць, песціць, галубіць

Я люблю сваю матулю.

Цеплыня.

Такім чынам, на стадыі рэфлексіі вучні: па-першае, cістэматызуюць новую інфармацыю на аснове ўжо існуючых у іх уяўленняў, а таксама ў адпаведнасці з катэгорыямі ведаў. Найбольш мэтазгодна на гэтым этапе спалучэнне індывідуальнай і групавой працы. Падчас індывідуальнай працы вучні, з аднаго боку, праводзяць адбор інфармацыі, найбольш значнай для разумення сутнасці праблемы, якая вывучаецца, а таксама найбольш значнай для рэалізацыі пастаўленых раней індывідуальна мэт, а з другога боку – выяўляюць новыя ідэі i самастойна ўстанаўлiваюць прычынна-вынiковыя сувязі. Вучні помняць лепш за ўсё тое, што яны зразумелі ва ўласным кантэксце, i любяць перадаваць гэта сваімі словамі. Такое разуменне носіць доўгатэрміновы характар. Калі вучань перафармулюе разуменне з выкарыстаннем уласнага слоўніка, то ствараецца асабісты асэнсаваны кантэкст. Большасць навукоўцаў-псіхолагаў і педагогаў адзначаюць, што важнай для развіцця крытычнага мыслення з’яўляецца пісьмовая рэфлексія. Прынцыпы выкарыстання настаўнiкам механізмаў пісьмовай рэфлексіі: 1) заахвочванне даследчага пісьма. Вядзенне дзённікаў і напісанне розных водгукаў, прычым упор робіцца на ўменне зафіксаваць ідэі для наступнага разважання і абмеркавання, а не для апублікавання ў нейкай закончанай форме; 2) заахвочванне асабістага аўтарства вучняў; 3) заахвочванне самога працэсу пісьма. Змест павінен быць вышэйшы за форму. Форма не павінна абмяжоўваць жаданне вучняў перадаваць свае думкі ў пісьмовым выглядзе;  па-другое, не менш важнай з’яўляецца і вусная рэфлексія. Падахвочваючы малодшых школьнiкаў да дыялогу і палілогу, настаўнік дае магчымасць разгледзець розныя варыянты меркаванняў па адным i тым жа пытаннi; па-трэцяе, важна, каб падчас рэфлексіі вучні самастойна маглі ацаніць свой шлях ад уяўленняў да разумення; па-чацвёртае, яшчэ больш важна, каб гэты працэс ажыццяўляўся без прымусу з боку настаўніка.

Праект  
па рэалізацыі тэхналогіі “Развіццё навыкаў  
крытычнага мыслення праз чытанне i пісьмо”

Праект  
па рэалізацыі тэхналогіі “Развіццё навыкаў крытычнага мыслення 
праз чытанне i пісьмо”

Выканаўцы:    дырэктар     Установы    адукацыі “Дзяржаўнай 
агульнаадукацыйнай сярэдняй школа № 3 г. Нясвіжа”  
А.В. Мяленька,   
намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце 
І.К.Яшчанка;  настаўнікі рускай мовы i літаратуры,  
беларускай мовы i літаратуры.        

I.  Абгрунтаванне выбару тэмы 
Хуткія перамены, якія адбываюцца ў сучасным свеце, робяць неабходным фарміраванне новага тыпу мыслення, для якога характэрны адкрытасць, гнуткасць, рэфлексіўнасць, асэнсаванне ўнутранай мнагазначнасці пазіцый i пунктаў гледжання, альтэрнатыўнасці прымаемых рашэнняў. Праблемы, якія паставіць жыццё, можа пераадолець такая асоба, у якой развітыя наступныя якасці:

• крытычнае мысленне;
• pэфлeкciўнacць;
• камунікатыўнасць;
• крэатыўнасць;
• самастойнасць;
• талерантнасць;
• адказнасць за асабісты выбар i вынікі сваёй дзейнасці.

Час патрабуе i ўмення свабодна арыентавацца ў інфармацыйнай прасторы. Падчас правядзення ўнутрышкольнага  кантролю ў адукацыйным працэсе  былі выяўлены наступныя праблемы:

• цяжкасці   ў   арганізацыі    самастойнай   дзейнасці    вучняў    на   ўроку, у забеспячэнні індывідуалізацыі ўмоў навучання;
• нізкая матывацыя да навучання ў некаторых класах;
• недастатковы ўзровень культуры чытання;
• негатыўны ўплыў тэставага кантролю ведаў вучняў на якасць вуснай мовы, фарміраванне ix камунікатыўнай кампетэнтнасці.

Праблемы магчыма вырашыць пры змяненні стратэгіі навучання. Як сведчыць вопыт работы настаўнікаў  розных краін свету, гэта дазволіць  зрабіць работа па ўкараненні сучаснай універсальнай тэхналогіі развіцця крытычнага мыслення праз чытанне i пісьмо.  
Вынікі апытвання педагогаў сведчаць аб гатоўнасці ix да выкарыстання ў практыцы работы тэхналогіі развіцця крытычнага мыслення праз чытанне і пісьмо.  
           ІІ. Мэта: Забеспячэнне развіцця крытычнага мыслення сродкамі інтэрактыўнага ўключэння вучняў у адукацыйны працэс; стварэнне ўмоў для фарміравання суб'ектных адносін паміж настаўнікамі i вучнямі.  
         IІІ.  Задачы:

• Выхаванне культуры чытання i пісьмa.
• Павышэнне цікавасці да працэсу навучання  i  актыўнага ўспрымання вучэбнага матэрыялу.
• Развіццё здольнасці да самастойнай аналітычнай i ацэначнай работы з інфармацыяй рознай складанасці.

         ІV.  Этапы інавацыйнага праекта  
 Праект разлічаны на 3 гады (кастрычнік 2011 года - чэрвень 2014 года)

1. Падрыхтоўчы  этап (2011/2012 навучальны год)

Мэта: стварэнне комплексу ўмоў, якія забяспечаць эфектыўнасць i якасць рэалізацыі адукацыйнай мадэлі “Развіццё крытычнага мыслення праз чытанне i пісьмо”.