Әлеуметтік қолдау

- тұрақты ақылы еңбекке  ынталандыру.

• негізгі әлеуметтік қатерлердің алдын алу, ас ол туындаған жағдайда әлеуметтік сақтандыру тәсілдері арқылы сол қатердің солдарынан айрылған табысының бір бөлігін қалпына келтіру:
• халықты әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатыспайтын әлсіз топтарына арналған әлеуметтік көмек тәсілдері.
• азаматтардың білім және медициналық көмек сияқты негізгі құқықтар мен қызметтерге қол жеткізуі.

Әлеуметтік қорғау  жүйесінің сондай-ақ көрсеткіштері  экономикалық даму деңгейі мен  анықталса, ал адамдар арасындағы  ынтымақтастық, мемлекеттік институттардың  қатысу дәрежесі мен еңбекке  ынталандыру деңгейі таңдалған әлеуметтік – экономикалық модельмен өз ара байланыста болады.

Даму деңгейі бірдей  мемлекеттерді өзінде де тарихи, мәдени, саяси және өзге де  факторларға байланысты, әлеуметтік  қорғау жүйесінде ынтымақ-тастықтың және мемлекеттік институттардың қатысуының әр түрлі деңгейі орын алуда.

Толық ынтымақтастыққа  негізделген жүйеде жарна мен  көлемнің арасында өз ара байланыс  болмайды. Және төмен алу құқығы  қатерлі жағдай орын алған  сәтте туындайды да, оның деңгейі  адамның жүйеге қосқан үлесіне  тәуелді болмайды.

Қаржыландыру бүкіл  салық төлеушілер маңына түседі  де, әлеуметтік қорғау жүйесінен  төлем алу құқығына барлық  азаматтар ие болады. Мұндай жүйеде  табыстарды қайта бөлу тетігі  және қаржыландырудың бірден  бір көзі мемлекеттік бюджет  болып табылады, ал реттеуші ретінде мемлекет әрекет етеді.

1.2 Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы бойынша  ынтымақтастық түрлері

 

Толық ынтымақтастыққа  негізделген жүйеде барлық азаматтарға  әлеуметтік қорғаудың бірдей, әдетте, ең төменгі деңгейін ұсынады.

Шектеулі ынтымақтастыққа негізделген жүйеде төлемдерді алу құқығы адамның жарнасына байланысты болады. Әдетте мұндай жүйе еңбеккерлер мен жұмыс берушілердің аударымдары есебінен қоржыландырылады, ал жарнасына қарай төлемдерді алу құқығына аударымдар жасыған (немесе олар үшін жұмыс беруші аударым жасаған) азаматтар ғана ие болады. Мұндай жүйелер, әдетте, халықтың белгілі бір табын, мысалы, ресми жұмыс істейтін еңбеккерлерді немесе белгілі бір еңбек ұжымының еңбеккерлерін әлеуметтік қорғаудың қосымша көзі болып табылады.

Бұдан басқа, ынтымақтастық белгісі жоқ, әр азамат өмірдегі қатер жағдайына қаражатты дербес жинайтын әлеуметтік қорғау жүйелері де бар.

Халықаралық тәжірибеге  сүйене отырып, әлеуметтік қорғаудың  неғұрлым тиімді және кешенді  жүйелері әдетте:

1. Мемлекеттік жәрдем ақылар;

2. Міндетті әлеуметтік  сақтандыру;

3. Жинақтаушы зейнет  ақымен  қамсыздандыру;

4. Әлеуметтік көмек сияқты негізгі элементтерді қамтыды деген қорытынды жасауға болады.

Енді осы әр бір  жүйеге жеке тоқталып өтетін болсақ. Олар:

І-ші Жинақтаушы зейнет ақы жүйесі. Ол әр азаматтың зейнет ақы жинақтарын жасау процесін реттеуге бағытталған.

Алдымен зейнет ақы  ұғымын беретін болсақ, зейнет  ақы дегеніміз “ҚР-да зейнет ақымен қамсыздандыру туралы” 1997 жылы 20 маусымда қабылданған заңына сәйкес, орталықтан, жинақтаушы зейнет ақы қорларынан төленетін төлендердің жиынтығы.

Зейнет ақы төлендері  орталықтан және жинақтаушы зейнет  ақы қорларынан қамтамасыз етімді.

Орталықтан төленетін  зейнет ақы төлемдері 1998 ж. 1 қантардағы  жай – күйі бойынша кеміп де алты ай еңбек стажы бар жеке адамдарға заңдарда белгіленген тәртіппен еңбек стажына пропорциялы түрде жүзеге асырылатын ақшаны төлеу.

Ал жинақтаушы зейнет  ақы қорларынан – зейнет ақы алушыларға Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен жүзеге асырылатын ақшаны төлеу.

Сонымен қазіргі Қазақстан  Республикасының зейнет ақысымен  қамсыздандыру туралы заңдары  бойынша азаматтар орталықтан  немесе мемлекеттік және мемлекеттік  емес ерікті зейнет ақы қорларынан  зейнет ақы мен қамсыздандыруға  құнылы.

Жоғарда аталған заң бойынша орталықтан зейнет ақы төлемдерін алуға мына азаматтар сонаттарының құқығы бар:

• 1998 жылы 1 қантарға дейін зейнет ақы алатындар.
• Зейнеткерлік жасына (еркектер 63 жас, әйелдер 58 жасқа толғанда) жеткен және 1988 жылғы 1 қантардағы жағдай бойынша кемінде 6-ай еңбек стажы бар адамдарға еңбек стажына пропорционалды мөлшерде төленеді.
• Жинақтаушы зейнет ақы қорларында жинақталған зейнет ақы қаражаты жоқ зейнетақы төлемдерін алушы қайтыс болған жағдайда оның отбасына не оны жерлеген адамға жерлеуге арналған бір жағы төлем орталықтан 15 еселенген айлық есептік көрсетісін мөлшерін де төленеді.

Жинақтаушы зейнет  ақы қорларынан зейнет ақы  төлемдері және зейнет ақы  шарттарында жинақталған зейнет  ақы қаражаты бар алушылардыға  алушының жеке басын куәландыратын  құжаты болған жағдайда төленеді.

Жинақтаушы зейнетақы  қорларыма енгізілген міндетті  зейнетақы жарналары есебінен  зейнет ақы төлемдері заңда  көрсетілген зейнетақы жасына  толғанда, әскери қызметшілер мен  ІІО қызметкерлеріне еңбек сіңірген  жылдары үшін зейнет ақы тағайындалғанда, сондай – ақ егер алушы 55-жасқа толған кезде еңбек қызметтін тоқтатып, оны жүргізбесе кем дегенде 35-жасқа жарна төлеген мерзімі жеткілігін уәніматі орган белгілейтін жинақтығын зейнет ақы қаражаты болған жағдайда жүзеге асырылады.

Мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорларына енгізілген ерікті зейнет ақы жарналарының және заңдарға сәйкес түсетін өзге де қаражаттардың есебінен зейнет ақы төлемдерін төлеу мұнадай жағдайларда: кемінде 10 жыл кезеңге ерікті зейнет ақы жарналары жинақталғанда және 55 жасқа толғанда. Тізбесін Үкімет белгілейтін азаматтардың белгілі бір санаттары үшін бұл жас 50 жасқа дейін кемітілуі мүмкін. Олар:

• мүгедектікке ұшырағанда;
• асыраушысынан, зейнет ақы алушыдан айрылғанда;
• зейнет ақы жасына жеткенде.

Жинақтаушы зейнет ақы қорларынан төленетің зейнет ақы төлемдеріне салық заңдарына сәйкес салық салынады.

Азаматтар, яғни жеке  тұлғалар жинақтаушы зейнет ақы  қорларына зейнет ақы жарналарын  ұстап қалуы, заңды тұлға құрмастан  нәсіпкерлік және өзге де қызметпен  айналысатын заңды тұлғалар мен жеке адамдар оларға табыс төленетіін көздерден Қазақстан Республикасының Үкімет белгіленген тәртіппен жүргізіледі.

Ал ерікті зейнет  ақы жарналарын салымны аударады. Сондай – ақ ол, яғни ерікті зейнет ақы жарналары үшінші адамдардың пайдасына аударылуы мүмкін. Жинақтаушы зейнет ақы қорларына төленетін міндетті зейнет ақы жарналары үшінші адамдардың пайдасына төленуге тиіс емес.

Мемлекеттік жинақтаушы  зейнет ақы қоры құрылтайшысы  Қазақстан Республикасының Үкіметі  болатын жабық акционерлік қоғам нысанында құрылады. Мемлекеттік жинақтаушы зейнет ақы қоры зейнетақы активтерін бағалы қағаздар рыногын реттеу жөнінде уәкілетті орган белгілейтін тәртіппен мемлекеттік бағалы қағаздарға, банктердің депозиттеріне, халықаралық қаржы ұйымдарының бағалы қағаздарына орналастыру жолымен инвистициялық қызметті жүзеге асырады.

Мемлекеттік емес жинақтаушы  зейнет ақы қорлары ашық корпоративтік  деп бөлінуі мүмкін. Ашық жинақтаушы  зейнет ақы қорлары алушының  жұмыс істейтін және тұратын  жеріне қарамастан солымшылардан зейнет ақы жарналарын қабылдауды  жүзеге асырады.

Келесі түрі корпоративтік  жинақтаушы зейнет ақы қорлары  сол қордың құрылтайшылары және  акционерлері болып табылатын 1 немесе  бірнеше заңды тұлғалардың алушы  қызметкерлері үшін құрылады.

Жинақтаушы зейнет ақы қорларын мемлекеттік тіркеуден өтуге тиіс.

Әлеуметтік қорғаудың немесе  бағыты, ол міндетті әлеуметтік  сақтандыру болып табылады.

Міндетті әлеуметтік сақтандыру  дегеніміз сақтандырылған азаматтар  зейнеткерлік жасқа жеткен кезде, еңбек ету қабілетінен айрылған, жұмыссыз қалған, асыраушысынан айрылған, қызметкерлер немесе олардың отбасы мүшелері сазықтыру қызметіне , Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген шекте, тиісті қорларға міндетті төлемдер төлеу негізінде міндетті әлеуметтік сақтандыру қаражаты есебінен жүзеге асырылатын басқа да материалдық жағынан қолдау түрлеріне мұқтаж болған жағдайда оларды материалдық қамтамасыз ету жүйесі болып табылады.

Сондай – ақ мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру бойынша әлеуметтік кепілдіктің мынадай түрлері қарастырылған. Олар әлеуметтік сақтандыру қаражаты есебінен белгіленеді.

• Зейнет ақымен қамсыздандыру;
• Еңбекке уақытша жарамсыздығы (соның ішінде еңбекте жарақаттану мен кәсіби жуқастанудан болатын) бойынша берілетін жәрдемақы;
• Жүктілігі және босануы бойынша берілетін жәрдемақы;
• Сауықтыру сипатындағы қызметтер;
• Жұмыссыздық жағдайында әлеуметтік қолдау;
• Міндетті әлеуметтік сақтандыру;
• Жерлеуге берілетін жәрдемақы.

Міндетті әлеуметтік  сақтандыру қаражатын басқаруды  зейнет ақы қоры, мемлекеттік  әлеуметтік сақтандыру қоры, жұмыспен қамтуға жәрдемдесу қоры жүзеге асырады.

Міндетті әлеуметтік сақтандыру  қорларының қаражатын басқаруды  зейнет ақы  қоры, міндетті әлеуметтік  сақтандыру қоры, жұмыспен қамтуға  жәрдемдесу қоры жүзеге асырады.

Міндетті әлеуметтік сақтандыру  қорларының қаражаты жұмыс берушілердің міндетті сақтандыру жарналарының және Қазақстан Республикасы заңдарына қайшы келмейтін басқада түсімдердің есебінен құралады.

Аталған қорлардың  қаражатын бюджетке алып қоюға, оларды қордан қорға ауыстыруға, сондай – ақ оларды басқа мақсаттарға пайдалануға жол берілмейді. Міндетті әлеуметтік сақтандыру қорларының қабылданған сақтандыру міндеттемелрін орындауды қамтамасыз ететін бюджеттерін Қазақстан Республикасының Үкімет кезекті жылға арналған республикалық бюджет бекітілгеннен  кейін 1-ай мерзімде бекітеді.

Қазақстан Республикасының  Үкіметі міндетті әлеуметтік  сақтандыру қолары қаражатының  сақталуы шын нысоналы пайдаланылуы  үшін жауап береді, ал соңғылары  Үкіметтің міндеттемелері бойынша  жауап бермейді.

Сақтандыру жарналарының уақытша бос қаражатын және міндетті әлеуметтік сақтандыру қорларының өзге де ақша қаражатын тек мемлекеттік бағалы қағаздары мен Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің бағалы қағаздарына немесе мемлекеттік банкілерің депозитіне ғана инвистициялауға (орналастыруға) жол беріледі. Міндетті әлеуметтік сақтандыру қорлары бюджеттерінің атқарылуы туралы есепті Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітеді және ол бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.

Әлеуметтік қамсыздандыру  бойынша жәредемақы деп азаматтарға заңды көрсетілген жағдайларда мемлекеттік қорлардан төленетін барлық (зейнет ақыдан басқасы) мемлекеттік төлемдерді айтамыз.

Әлеуметтік қамсыздандыру  бойынша жәрдемақылардың барлығына  тән 2 белгісі бар.¹ Олар біріншіден заңға көрсетілген жағдайларда ғана тоғайымдалады екіншіден: Еңбекке жарамсыздар қорынан төленуі. Осы соңғы белгісі осы жәрдемақының әлеуметтік қамсыздандыру бі түрі ретіндегі ерекшелігіне де айқандайды.

Әлеуметтік қорғау  ретіндегі жәрдемақылар өздерінің  нақты мақсатына қарай да, юридикалық белгілеріне қарай бір – бірінен ерекшеленеді.

І түрі. Уақытша еңбекке жарамсыздығы, жүктілігі, туғанда берілетін яғни дәлелді себептермен уақытша жолавқысын жоғалтқандығына байланысты берілетін көмек.

ІІ түрі. Өмір сүрудің  құралдарына қосымша көмек ретінде берілетін көмек (жолақыға, зейнет ақыға қосымша). Бұл көмек енді белгілі бір қаржыны ауыстыру емес, заң шығарушы оның қосымша жұмсауға негізгі қаражаты жетпейтін деп есептегендіктен қосымша берілетін көмек. Оның қатарына: көп балалы аналарға берілетін 1 рет жәрдемақы, бала туылған кезде берілетін жәрдемақы, жерлеуге берілген жәрдемақы.

ІІІ түрі. Жәрдемақы  алушыда ешқандай қоржыландыру  көзі жоқтығына байланысты берілетін  жәрдемақы. М: мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылуы жағдайы  бойынша және жасына байланысты жәрдемақылар.

    1998 жылдың 1 қантарына  дейін қолданысып келген заңдар  бойынша мүгедектігіне байланысты, асыраушысының айрылуы жағдайы  бойынша зейнет ақылар және  әлеуметтік зейнет ақы тағайындалған  адамдарға 1998 жылдың 1 қантарынан бастап бұрын тағайындалған зейнет ақының мөлшерінен кем емес мөлшерде жәрдемақы төленеді.

Жәрдемақылар төлеуді  қаржыландыру республикалық бюджеттің  есебінен жүргізіледі. Мемлекеттік  әлеуметтік жәрдемақылар төлеуді  қаржыландырудың тәртібін Қазақстан  Республикасының Қаржы министлігі айқындайды.