Әлеуметтік қолдау

Жәрдемақылар мен жерлеуге  бір жолғы жәрдемақыларды төлеу. Орталықтың аудандық (қалалық) бөлімшілері  арқылы жүргізіледі.

Жәрдемақысы алуға  құқығы бар азаматтар қандайда  болмасын мерзіммен шектелмейтін, жәрдемақысы алуға құқығы пайда болғаннан кейін, кез – келген уақытта оны тағайындауға өтініш бере алады. Әлеуметтік қорғаудың келесі бағаты: әлеуметтік көмек яғни азаматтардың жекелеген санаттарын бюджеттің есебінен қосымша қорғауға арналған.

Бұл Қазақстан Республикасының 2001 жылы 17 шілдеде қабылданған “мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы” заңымен реттеледі. Осы заң бойынша мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек дегеніміз жол басына шаққандағы орташа айлық табысыоблыстарда, Астана және Алматы қалаларында белгіленген кедейлік шегінен төмен адамдарға (отбасыларына) мемлекет ақшалай нысонда берілетін төлем.

Атаулы әлеуметтік көмек тағайындауды  атаулы әлеуметтік көмек көрсетуге  арналған тиісті бюджетте көзделген  соны шегінде уәкілетті орган  жүзеге асырады.

Кені, ауыл (село) әкімі өтініш берушілерден құжаттарды қабылдап, оларды тіркейді және учаскелі комисияның қорытындысымен қоса уәкілетті органға жібереді.

Уәкілетті орган өтініш  берушілерден және әкімдерден  қоса тіркелген құжаттарымен  және учаскелік комисиялардың  қарайындыларымен бірге өтініштер  қабылдайды. Олардың қабылдаған  күннен бастап 10 күн ішінде қарайды  және атаулы әлеуметтік көмек  тағайындау немесе  одан бас тарту туралы шешім қабылдайды.

Атаулы әлеуметтік көмек ағымдағы  тоқсанға тағайындалып, ай сайын  төленеді.

Уәкілетті орган халыққа атаулы  әлеуметтік көмек көрсету тәртібімен  шарттары туралы бұқаралық ақпарат  құралдары арқылы хабарлап отыруға  міндетті.

Сонымен жоғарыда толданын отырған  әлеуметтік қорғаудың негшізгі  бағыттары бойынша жетілдірілу, дамыту жұмыстары қазіргі күнде  де жүргізіліп жатыр. Оны дамытудың  негізгі бағыттары 2001 ж. 27 маусымда  қабылданған “Қазақстан Республикасының халықты әлеуметтік қорғау тұжырымдамасында баяндалады”.

Әлеуметтік қорғау жүйесін дамытудың  негізгі бағыттары халақ аралық  тәжірибе мен қазіргі жағдайды  толдаудан туылдайды.

Нарық жағдайларына сәйкес келетін  және тұрақты ақылы еңбекке  ынталандыруды қалыптастыратын, әкімшілік шығындары төмен, халықты қамту деңгейі неғұрлым жоғары жүйе құру көзделіп отыр.

Жаңа жүйе адам өмірде топ  болуы мүмкін негізгі қатерлерден  халықты әлеуметтік қорғауда  қамтамасыз етуге арналған ынтымақты  және дербесіендірілген жүйелердің, міндетті және ерікті соңталдырудың элементтерін қамтытын аралас жүйе болады.

Әлеуметтік қатерлер негізінде  қорғаудың мынадай элементтерін  қамтытын әлеуметтік қорғау жүйесін  ұйымдастыру көзделіп отыр.

• Барлық азаматтарға әлеуметтік қатерлерге қарай бюджет қаражатының есебінен бірдей деңгейдегі мемлекеттік төлемдер беру;
• Алғашқы кезеңде міндетті әлеуметтік соңтандыруды жұмыс берушілер есебінен жүргізу.
• Жинақтаушы зейнет ақы жүйесі.
• Әлеуметтік көмек және белгілі бір санаттағы азаматтарды бюджеттің қаражаты есебінен қолданудың арнаулы мемлекеттік бағдарламалары. Бұдан басқа, азаматтардың әлеуметтік қатерлерден өздерін ерікті соқтандыруды жүзеге асыруы көтермеленеді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ІІ тарау. Халықты әлеуметтік қорғау саласының субъектілері және олардың құқықтың мәртебесі

2.1 Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы субъектілерін жіктеу

 

Жалпы халықты әлеуметтік  қорғау саласының субъектілерін  анықтау үшін ең алдымен осы  әлеуметтік қорғау жүйесін қамтытын  негізгі элементтерін немесе осы жүйенің еліміздегі негізгі бағыттарын айқындап алуының қажет.

Және сол бағыттарды: мемлекеттік жәрдемақылар, міндетті әлеуметтік сақтандыру. Жинақтаушы зейнет ақымен қамсыздандыру, әлеуметтік көмектерді ұйымдастыруды реттейтін арнайы заңдармен танысып, сол әр саланың өзінің қамтитын субъектілерін анықтауымыз керек.

Олай болса әлеуметтік  қорғаудың негізгі бір саласы  жинақтаушы зейнет ақымен қамсыздандырудың  өзінің субъектілерін анықтап  олардың құқықтың мәртебесін  анықтап алайық.

Қазақстан Республикасының “Қазақстан Республикасында зейнет ақымен қамсыздандыру туралы” заңы бойынша, жинақтаушы зейнет ақымен қамсыздандырудың негізгі субъектілері олар: зейнет ақы төлемдерін алушы және салымшылар. Мұнда зейнет ақы төлемдерін алушы дегеніміз пайдасына жинақтаушы зейнет ақы қорларынан зейнет ақы жарналары төленетін және немесе зейнет ақы төлемдерін жүзеге асырылатын және немесе орталықтан зейнет ақы төлемдері тағайындалған жеке адам.

Жоғарыда аталған заң  бойынша орталықтан зейнет ақы  төлемдерін алуға мына азаматтардың санаттарының құқығы бар.

Олар:

• 1998 жылғы 1 қантарға дейінгі зейнет ақы алатындарға.
• Зейнеткерлік жасына (еркектер63 жас, әйелдер58 жасқа толғанда) жеткен және 1998 жылғы 1 қантардағы жағдай бойынша кемінде 6-ай еңбек стажы бар адамдарға еңбек стажына пропорцианалда мөлшерде төленеді.
• Жинақтаушы зейнет ақы қорларында жинақталған зейнет ақы қаражаты жоқ зейнет ақы төлемдерін алушы қайтыс болған жағдайда оның отбасына не оны жерлеген болған арналған бір жолғы төлем орталықтан 15 еселенген айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде төленеді.

Жинақтаушы дейнетақы  қорларынан зейнет ақы төлемдерін  алушы зейнет ақы жарналарын  өз пайдасына жүзеге асыратын  салымнының барлық құқықтардын  пайдаланады. Сондай – ақ заңның 28 бабында олардың құқықтары белгіленген.

Олар:

1. Зейнет ақы жасына жетуі бойынша және заңда көзделген өзге де жағдайларда жинақтаушы зейнет ақы қорларынан зейнет ақы төлемдерін алуға;
2. 2өзінің жинақталған зейнет ақы қорларын бір жинақтаушы зейнет ақы қорынан екіншісіне аударуға құқылы, ол күнтізбелік жылына 2 реттен аспауға тиіс сондай – ақ ҚР-ң заңдарына сәйкес, өзі жинақтаған зейнет ақы қорын мұра етіп қалдыруға;
3. Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге тұрақты тұру үшін кеткен жағдайда жинақталған зейнет ақы қаражатын алуға құқылы.

Зейнет ақы төлемдерін алушы табыс алуға әкеп соғатын шарт жасасқан ретте өзінің дербес зейнет ақы шотының нөмірі мен мемлекеттік жинақтаушы қорының реквиттерін шарт жасаған сәттен бастап 3 күн ішінде хабарлауға міндетті.

Жинақтаушы зейнет  ақы қорының алушы алдындағы міндеттемелерін орындауна ықпал жасайтын өзгерістер туралы жинақтаушы зейнет ақы қорына хабарлауға міндетті.

Жинақтаушы зейнет  ақымен қамсыздандырудың келесі  негізгі субъектісі жинақтаушы  зейнет ақы қорларының салымшылары  болып табылады.

Салымшылардың құқықтары мен міндеттері жоғарыда аталған заңмен анықталады.

Жинақтаушы зейнет  ақы қорларының зейнет ақы  жарналарын өз пайдасына жүзеге  асыратын салымшылар:

1. Зейнет ақы шартын жасасу үшін жинақтаушы зейнет ақы қорын таңдап алуға;
2. Уәкілетті орган белгіленген көлемде жинақтаушы зейнет ақы қорымның құрылтайшылары (акционерлері) зейнет ақы активтерін басқару жөніндегі компания және кастодиан – банк туралы ақпарат алуға;
3. Жинақталған зейнет ақы қаражаттарының жай – күйі туралы ақпарат алуға;
4. Жинақтаушы зейнет ақы қорының іс - әрекетіне сол тәртібімен шығымдануға;
5. Үшінші адамдардың пайдасына да ерікті зейнет ақы жарналарын төлеуді жүзеге асыруға;
6. Зейнет ақы шарттарына және заңдарға сәйкес, өзге де құқықтарды жүзеге асыруға.

Сондай – ақ зейнет ақы жарналарын өз пайдасына жүзеге асыратын жинақтаушы зейнет ақы қорларының салымшылар:

1. Зейнет ақымен қамсыздандыру туралы заңдарға және зейнет ақы жарналарын жинақтаушы зейнет ақы қорларының тек біреуіне ғана енгізуге;
2. Жинақтаушы зейнет ақы қорларына қордың міндеттемелерін орындауына әсер ететін барлық өзгерістер туралы өзгерістер жасалған сәттен бастап 10 күн ішінде хабарлауға;
3. Зейнет ақымен қамсыздандыру туралы заңдарға және зейнет ақы шарттарының ережелеріне сәйкес өзге де міндеттемелерді орындауға міндетті.

Жинақтаушы зейнетт ақы қорларынан зейнет ақы төлемдері жеке зейнет ақы шарттарында жинақталған зейнет ақы қаражаты бар алушыларға алушының жеке басын куәландыратын құжаты болған жағдайда төленеді.

Жинақтаушы зейнет  ақы қорларына енгізілген міндетті  зейнет ақы жарналары есебінен зейнет ақы төлемдері заңда көрсетілген зейнет ақы жасына толғанда, әскери қызметшілер мен ІІО –ның қызметкерлеріне еңбек сіңірген жылдары үшін зейнет ақы тағайындалғанда, және сондай – ақ егер алушы 55 жасқа толған кезде, еңбек қызметін тоқтатып, оны жүргізбесе, кем дегенде 35 жасқа жарна төлеген мерзімі жеткіліктілігін уәкілетті орган белгілейтін жинақталған зейнет ақы қаражаты болған жағдайда жүзеге асырылады.

Мемлекеттік жинақтаушы  зейнет ақы қоры құрылтайшысы  Қазақстан Республикасы Үкіметі  болып, жабық акционерлік қоғам нысонасында құрылады.

Ал мемлекеттік емес  жинақтаушы зейнет ақы қорлары  да жабық акционерлік қоғам  нысонында құрылады.

Сонымен бірге жинақтаушы  зейнет ақы қорларын мемлекеттік  тіркеуден өтуге тиіс.

Мемлекеттік емес жинақтаушы  зейнет ақы қорының құрылтайшылары мен акционерлері Қазақстан Республикасының резиденттері болып табылады.

Ашық  жинақтаушы зейнет  ақы қорын құру кезеңінде бірде – бір тұлға тікелей немесе жанама түрде мұндай жинақтаушы зейнет ақы қорының дауыс құқығы бар акцияларының 25%-нен астамын неленуге, билік етуге және немесе басқаруға құқылы емес.

Мемлекеттік кәсіпорын  және мемлекеттің акциялар пакеті  мен үлесі бар кәсіпорын, уәкілетті орган рұқсат еткен реттерді қоспағанда, мемлекеттік емес жинақтаушы зейнет ақы қорының құрылтайшылары және акционерлері бола алмайды.

Салымшылардың құқықтары  мен мүдделерін қорғау мақсатында  жинақтаушы зейнет ақы қорларына:

1. Өндіріс қызметке;
2. Бағалы қағаздар рыногын реттеу жөніндегі уәкілетті орган белгілейтін бағалы қағаздар мен басқа да қаржы құралдарын қоспағанда, жылжымалы және жылжымайтын мүлікпен сауда жасауға;
3. Сақтандыру қызметіне;
4. Зейнет ақы активтерін кепілге беруге;
5. Акциялардан басқа бағалы қағаздар шығаруға;
6. Мемлекеттік емес жинақтаушы зейнет ақы қорының “алтын акциясын” тағайындануға тиым салынады.

Қазақстан Республикасындағы  әлеуметтік қорғаудың келесі  бағыты болып міндетті әлеуметтік  сақтандыру болып белгіленген.

Міндетті әлеуметтік  сақтандырудың мәні – міндетті түрде сақтандырылған азаматтар зейнеткерлік жасқа жеткен кезде, еңбек ету қабілетінен айрылған, жұмыссыз қалған, асыраушысынан айрылған, қызметкерлер немесе олардың отбасы мүшелері сауықтыру қызметіне, Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген шекті, тиісті қорларға міндетті төлемдер төлеу негізінде міндетті әлеуметтік сақтандыру қаражаты есебінен жүзеге асырылатын басқа да материалдық жағынан қолдау түрлеріне мұқтаж болған жағдайда оларды материалдық қамтамасыз ету жүйесі болып табылады.

Міндетті әлеуметтік  сақтандырылуға келесідей адамдар  санатының құқығы бар. Бұл ереже 1996 жылы қабылданған “міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы”Қазақстан Республикасының заңымен бекітілген.

Олар:

• еңбек шарттары немесе жолдаудың басқа нысондары бойынша жұмыс істейтін, меншік немесе шаруамының жүргізу нысандарына қарамастан,заңды және жеке тұлғалардан еңбегіне  ақы алатын Қазақстан Республикасының азаматтары, сондай - ақ жұмысы еңбек стажына есептелетін еңбек қызметіннің басқа түрлеріне қатысушылар;
• Қазақстан Республикасында қолданып жүрген заңдарына сәйкес шетелдіктер және азматтығы жоқ адамдар жатады.

Халықаралық ұйымдарда, сондай–ақ  шетелдегі мемлекеттік ұйымдарда жұмыс істейтін Қазақстан Республикасының азамаьттары жалпы негіздерде міндетті әлеуметтік сақтандырылуға жатады. Және олардың еңбек жағдайлары туралы арнаулы ережелерге сәйкес жәрдемақылармен қамтамасыз етіледі.

Шетелдін фирмаларда  жұмыс істейтін республика азаматтары, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ  адамдарды міндетті әлеуметтік  сақтандыру Қазақстан Республикасының  заңдарының нормаларымен реттелінеді.

Жалпы жұмыс берушілер мен еңбеккерлер аударымдарының есебінен қаржыландыратын міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі төленген жарна деңгейіне сай ресми жұмыс істейтін еңбеккерлерді қосымша қорғауға арналған.

2.2. Әлеуметтік қамсыздандыру құқығының негізгі бағыттары

 

Әлеуметтік қорғаудың маңызды бір бағыты – мемлекеттік жәрдемақылар әлеуметтік қорғауға жататын жағдайлар туындаған кезде барлық азаматтарды кепілдікті төлемдермен белгілі бір деңгейде қамтамасыз етуге арналған.

Біздің елімізде мемлекеттік  жәрдемақымен қамтамасыз етуге арнаулы мемлекеттік жәрдемақы тағайындау және мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылуы жағдайы бойынша және жасына байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларды тағайындаубағыттарында іске асырылады.