Қылмыстың субъективтік жағының түсінігі және маңызы

1. Қылмыстың субъективтік жағының түсінігі  және маңызы.

 

МАЗМҰНЫ

  Кіріспе................................................................................................................3

1Тарау Қылмысты саралаудың түсінігі  және қылмыс құрамының қылмысты саралаудағы маңызы.

1. Қылмысты саралаудың түсінігі........................................................8
2. Қылмыс құрамы қылмысты саралаудың заңи негіздемесі............17

  Тарау ІІ. Қылмыс құрамының жекелеген элементтері бойынша қылмысты        саралау.

1. Қылмыс объектісінің түсінігі және оның қылмысты саралаудағы рөлі.......................................................................................................30
2. Қылмыстың объективтік жағының түсінгі және қылмысты саралау.................................................................................................37
3. Қылмыс субъектісі, арнайы субъектісі бар қылмысты саралау.....44
4. Кінә нысандарының және қылмыстың субьективтік жағының өзге белгілерінің қылмысты саралауға ықпалы.......................................54

   Тарау ІІІ. Қатысушылықпен жасалған қылмыстарды және қылмысты-құқылық нормалардың бәсекелестігі барысында қылмысты саралау.

1. Қылмысқа қатысушылық түсінігі....................................................62
2. Нормалар бәсекелестігі ұғымы және қылмысты саралау.............70

Қортынды.............................................................................................................74

Сілтемелер............................................................................................................76

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі......................................................78

 

 

 

                                               Кіріспе

 

        Қазақстан  Республикасы егемен мемлекет  ретінде халықаралық құқықтың  дербес субъектісіне айналғанына  он бес жылға жетер жетпес  уақыт ғана өткен. Мыңдаған  жылдарға созылатын адамзат тарихы  үшін бұл мерзім теңіздегі  тамшыдай ғана болсада біздің  еліміз үшін өміршең маңызы  бар жасампаз өзгерістер мен  қайта құруларға толы жылдар  болғандығы белгілі. Қоғамдық  қатынастарды түбегейлі қайта  құруды жүзеге асыру барысындағы  мемлекеттің ең басты міндеттерінің  бірі ол өзгерістердің құқықтық  базасын жасақтау болып табылады. Осы бағытта Қазақстан Республикасында  мемлекеттік маңызы бар көптеген  шаралар жасақталып жүзеге асырылды. Құқықтану тарихының дәлелдеуі бойынша қоғамдық құбылыс ретіндегі құқықтың қайнар көздері болып: өзінің мақсаттары, қажеттіліктері және іс-әрекеттерімен адам және тұлғаның көрініс беру өрісі ретінде қоғам танылады. Адам өмірінің барлық үрдісінде құқық нормалары адамдар, қоғам мен мемлекет арасындағы әртүрлі қатынастарды реттейді белгілі бір құқықтар мен міндеттерді орната отырып олардың мүдделерін ажыратады.

      Мемлекеттің жоғары заң шығарушы органымен қабылданған құқықтық акт, қылмыстық заң қылмыстық құқықтың бірден-бір бастауы болып табылады. Басқа заңдардан оның айырмашылығы ол қылмыстылық пен қоғамдық-қауіпті іс-әрекеттердің жазаланушылығын анықтайды. Жекелеген қылмыстық-құқылық нормалардың болуының өзі ескертпелік маңызға ие болады, яғни позитивтік сипатқа ие. Қылмыстық құқықтық нормалар өзінің әлеуметтік функциясын орындауы үшін ол жүзеге асырылуы тиіс. Құқықты жүзеге асырудың сақтау,орындау,пайдалану және қолдану сияқты нысандары болатындығы бізге жалпы құқық теориясынан белгілі. Сонымен қатар құқық қолданудың тек соған өкілетті мемлекеттік органдар арқылы орындалатын құқықты жүзеге асырудың ерекше формасы екендігін біз білеміз. Ендеше қылмыстық құқықтық нормаларды жүзеге асыру үшін оларды дұрыс қолдана білудің маңызы жоғары екендігі айтпасада түсінікті. Ол заңдылықпен ажырамас байланыста, себебі заңдылықтың нақтылығы мен өміршеңдігінің саяси және құқықтық кепілдемесі болып табылып, заңдардың дәл және бұлжытпай орындалуын қамтамасыз етеді. Қылмыстық құқықта заңдылық үшін күрес, ең алдымен қылмыстың заңи анықтамаларын дұрыс,дәл түсіну мен қолдану, қылмыс құрамдарын дұрыс түсіну және осының негізінде қылмыстық

қудалауды, тек әрекеттерінде  қылмыс белгілері, дәлірек айтқанда қылмыс құрамы белгілері бар адамдарға  ғана қолдану үшін күрес болып  табылады. Қылмыстық-құқықтық нормаларды қолдану үрдісі, олардың қылмыстық  істе жүзеге асырылуы, әрдайым құқық  қолдану актілерінде көрініс  табады. Қылмыстық заңды дұрыс  қолдана білу оны дұрыс түсіне білумен тікелей байланыста. Жалпы  құқықты түсіндіру деп өзара  байланысты болсада белгілі бір  дербестікке ие екі ұғымды түсінеміз  біріншіден бұл құқық нормасының мазмұнын анықтауға бағытталған  белгілі бір ойлау процессі болып  табылса, екіншіден түсіндірілетін нормалардың мазмұнын ашуға бағытталған  сөйлемдердің жиынтығынан көрінетін  ойлау процессінің нәтижесі болып  табылады. Бұдан шығатын қортынды түсіндіру құқықты танудың әдісі  ретінде құқықтық реттеудің барлық сатысында орын алады, соның ішінде құқықты қолдануда ерекше маңызға  ие болады. Жалпы құқықтық әдебиетте  қылмыстық заңды түсіндіру әрдайым  оны қолданумен байланыстырылады және заңды қолданудың бөлшегі немесе белгілі бір кезеңі ретінде қарастырылады. Қылмыстық құқықтың нақты әрекеттілігі үш негізгі ұғымға сүйенеді және солар  арқылы көрініс табады. 1) қылмыстық  заңды қолдану; 2) қылмыстық-құқықтық нормаларды түсіндіру; 3) қылмысты саралау—яғни іс-әрекет белгілерінің қылмыс құрамы белгілерімен сәйкестендірілуі.

       Аталған  түсініктер бір тектес, тығыз  байланысты және түпкі негізінде  бір мемлекеттік міндетті шешуге  бағытталған, ол міндет Қазақстан  Республикасының Конституциясымен  және басқада заң актілерімен  бекітілген құқық тәртібін сақтау  және күшейту болып табылады.

       Біздің  дипломдық жұмысымыздың тақырыбы  «Қылмыс құрамы саралаудың заңдық  негізі» деп аталады. Аталған  тақырыптың маңыздылығы біздің  пікірімізше төмендегілерден айырықша  байқалады. Біріншіден қылмыстық  заңды қолдану әрдайым қылмыстық  жазаны қолданумен ұштастырылады  ал, қылмыстық жазаны қолданудың  кез келген тұлға үшін туғызатын  құқылық салдары ерекше маңызға  ие болады. Екішіден қылмысты  саралаудың теориялық мәселелерін  жеткілікті меңгермеу құқық қолданушының  тарапынан болуы ықтимал заң  талаптарын бұзушылықтың негізгі  себебі болуы мүмкін. Үшіншіден  қылмыстық заңның дұрыс қолданылмауы  қоғам үшін ерекше қауіпті  құбылыс болып табылатын қылмысты  әділ бағалауға жол бермейді, ал ол өз кезегінде қоғамда  салтанат құруы тиіс әділеттілік,  заңдылық қағидаларына қарама  қайшы келеді қоғам мүшелерінің  мемлекетке, заңнамаға деген сенімін  жоғалтуға бастау болады. Біздің  ойымызша такырыптың тағы бір  өзектілігі отандық заң тану  ғылымында жеткілікті дәрежеде  оның зерттелмегендігі болып  табылады. Дипломдық жұмысты орындау  барысындағы шешімі қиын мәселенің  бірі қылмысты саралау тақырыбының  әдістемелік негіздерін, теоретикалық  ұғымдарын барынша толыққанды  зерттеген ғылыми еңбектердің  бұдан біраз уақыт бұрын жазылғандығының  және оларды тауып жұмысты  орындау барысында пайдалану  мүмкіндігінің тым шектеулі екендігі. Аталған тақырыпқа біршама толық  зерттеу жүргізген кеңестік заңгер-ғалым  В. Н. Кудрявцев оның орыс  тілінде жазылған «Теоретические  основы квалификации преступлений»  атты еңбегін және аталған  автордың «Общая теория квалификации  преступлений» деп аталатын еңбектерін  біз  өз жұмысымызға пайдаландық.  Академик В.Н. Кудрявцевтің жұмысында  қылмыс жасалуының нақты оқиғаларына  қылмыстық заңның қолданылуының  логикалық және құқықтық негіздері  зерттеліп қарастырылған.  Атап  өтуге тұрарлық келесі зерттеу  жұмысы Б. А. Куриновтың  «Научные  основы квалификации преступлений»  деп аталатын еңбегі.

       Отандық  ғалымдардан біз жұмысымызды  орындау барысында                         В. Сергиевский мен С. Рахметовтың  «Квалификация преступлений» атты  еңбегін пайдаландық. Солармен  бірге дипломдық жұмыстың жекелеген  тарауларында қылмыстық құқық  бойынша А.Н. Ағыбаевтың; Н.И. Ветров  пен Ю.И. Ляпуновтың; Н.Н. Смирнованың;  Н.А. Беляев пен М.И. Ковалевтың  оқулықтары пайдаланылды. «Қылмыс  құрамы саралаудың заңдық негізі»  атты тақырыпқа жазылған дипломдық  жұмыстың мақсаты: Қылмысты саралаудың қылмыстық заңнаманы жүзеге асырудағы маңызын ашып жан-жақты зерттеу; Қылмысты саралаудағы кейбір теоретикалық мәселелерге терең талдау жасай отырып олардың практикалық қолданысына баға беру болып табылады. Сонымен қатар қылмысты саралаудағы қылмыс құрамының маңыздылығын барынша толық ашып көрсету және қылмыстың жекелеген түрлерін саралау барысында қылмыс құрамының жекелеген элементтерінің, олардың белгілерінің қандай маңызға ие болатындығына толыққанды зерттеу жүргізу.

        Осы  мақсатқа қол жеткізу үшін  автор алдына төмендегідей міндеттер  қояды:

1. Қылмысты саралаудың ғылыми негіздері мен заңи негіздеріне талдау жасау
2. Қылмысты саралаудағы қылмыс құрамының маңызын ашып көрсетіп қылмыс құрамының құрылымдық элементтеріне талдау жасау.
3. Қатысушылықпен жасалған қылмыстарды және қылмыстық-құқылық  нормалардың бәсекелестігі барысында қылмысты саралаудың өзіндік ерекшеліктеріне мұқият талдау жасау.

     Жоғарыда көрсетілген  міндеттерді шешу үшін автор  өзінің жұмысын үш тарауға  бөліп, олардың мазмұнын тиісті  бөлімдерге жіктеуді дұрыс деп  санайды. Зерттеу жұмысының теориялық  негізін отандық және шетелдік  негізінен алғанда ресейлік авторлардың  зерттеу жұмыстары құрайды нақты  қандай еңбектердің пайдаланғандығын  біз жоғарыда атап өткенбіз.

     Дипломдық  жұмыстың эмпириялық базасы болып  Қазақстан Республикасын қазіргі  қолданыстағы қылмыстық заңы 1998 жылдың 1-қаңтарынан күшіне енген  Қылмыстық Кодексі табылады.

     Тақырыптың  сипаты мен ерекшеліктері, сондай-ақ  мұнда қозғалатын мәселелерді  әзірлеу деңгейінің есебіне сәйкес  кіріспе, үш тарау, қортынды  және пайдаланылған әдебиеттер  тізімінен тұратын дипломдық  жұмыстың құрылымы жасақталған.  Біздің дипломдық жұмысымыздың  негізгі міндеттерінің бірі қылмыс  құрамының қылмысты саралаудағы  және оның қылмысты саралаудың  заңды негізі ретіндегі табиғатына  талдау жасап, зерттеу жүргізу  болғандықтан біз қылмыс құрамының  жекелеген элементтері немесе  олардың белгілері турасындағы  қазіргі заманғы құқықтану ғылымындағы  пікірталастарды тереңірек талдау  міндетін қойғанымыз жоқ. Сондықтан  біз өз жұмысымызды орындау  барысында осы уақытқа дейін  теориялық жағынан жеткілікті  дәрежеде тұжырымдалған, зерттеуші  ғалымдардың басым көпшілігінің  қолдауына ие болған категориялар  мен концепцияларды басшылыққа  алдық.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Тарау І. Қылмысты саралаудың түсінігі және қылмыс құрамының  қылмысты саралаудағы маңызы

                1.  Қылмысты саралаудың түсінігі

 

      Қылмыстық  құқық теориясында қылмысты саралау  құқық қорғау органдарының қылмыстық-құқылық  нормаларды қолдануының бір сатысы  ретінде қарастырылды. Ол тиісті  лауазымды тұлғалармен алдын  ала тергеуде, сот тергеуінде, аппеляциялық  және бақылау өндірістерінде  жүзеге асырылды.

      Б.А. Куриновтың  есептеуінше қылмысты саралау  құқық қолданушылық қызметінде  ерекше орын алады, яғни құқықтық  нормаларда қолданудың көптеген  басқа түрлерін жүзеге асыру  үшін алғы шарт болып табылады./1/ Мысалы, тек сотпен қылмысты саралау  жүзеге асырылғаннан кейін ғана  күдікті адамға бұлтаратпау шарасын  алу, кінәлі адамға әлде қандай  жазаның түрін, сотталған адамға  түзету немесе тәрбиелеу колониясының  белгілі бір режимін белгілеу, жазаның орындалысын кейінге  қалдыру т.б. мәселелерді қойып  және шешуге болады.

      В.Н. Кудрявцев  қылмысты саралауды терең меңгерілуі  барысында әділсоттылықты заңға  қатаң сәйкестікте жүзеге асыруға  мүмкіндік беретін қылмыстық  құқықтың жалпы мәселелердің  қатарына жатқызады./2/ Оның пікірінше  «кез келген қылмыс түрі үшін  маңызды болып табылатын, нақты  іс бойынша қолданылуға жататын  қылмыстық заңның бабын таңдаудың  негізі мен тәртібін айқындайтын  саралаудың жалпы ережелері мен  қағидалары» зерттелуі қажет.

      Қылмысты  саралаудың әдістемелік негізіне  жалпы ұғым (заң нормасы) мен  жеке құбылыстың (нақты әрекет) арасындағы  ара қатынастың материалистік  түсінілуі жатады. Заң нормасы  әрқашанда жалпылама, абстрактивті  сипатқа ие екендігі белгілі.  Іс-әрекет керісінше кез-келген  ситуацияда нақты болып табылады.

      Құқықтық  әдебиеттерде қылмысты саралауға  анықтамалар берілген. Өзінің мәністері  бойынша олардың барлығы бір  ұғымды білдіреді. Алайда олардың  арасында барынша қысқа және  қылмысты саралаудың ұғымының  өзін, оның мазмұнын нақтылап, маңызын  ашып көрсететін көлемділері  де кездеседі. Олардың алғышқысында  мысал ретінде «Қылмысты саралау  жасалған іс-әрекеттің белгілі  бір қылмыс құрамы белгілерімен  сәйкестігін анықтау»./3/

      Құқықтық  білімдердің энцоклопедиялық сөздігінде  берілген анықтамада қылмысты  саралау анықтамасы және оның  түсіндірмесі  барынша дәл және  ақиқат болып табылады. Ол бойынша  «Қылмысты саралау дегеніміз  жасалған іс-әрекет белгілерінің  қылмыстық заңда қарастырылған  белгілі-бір қылмыс құрамына дәл  сәйкестігін тиісті процессуалдық  актіде анықтау және бекіту»./4/ Аталғандарды нақтыласақ а) қылмысты  саралау кінәлі тұлғаға жаза  мөлшерін тағайындау және жасалған  қылмыстың өзге де құқықтық  салдары үшін негіздеме. б)  қылмысты саралау қылмыстық сот  өндірісінде заңдылықтың сақталуы  үшін үлкен маңызға ие болады; в)қылмысты саралау жасалған қылмыстың  осы іс-әрекет үшін қылмыстық  жауапкершілікті қарастыратын заңмен  қатаң сәйкестікте саралануы  тиістігін білдіреді. В.Н. Кудрявцевтің  санауынша қылмысты саралау оған  заңи баға беру осы қылмыстың  белгілерін бекітетін қылмыстық-құқылық  норманы көрсету болып табылады. Б.А. Куриновтың пікірінше «қылмысты  саралау – бұл өмірдегі нақты  жағдайдың – қылмыстың – қылмыстық  заңның нормасында тұжырымдалған  берілген қылмыс туралы ұғымымен  ұқсастығы туралы қортынды жасау.  Қылмысты саралау өмірдегі нақты  жағдайға қылмыстық заңның нормасын  таңдап алу және мағынасы бойынша  заңи саралаулардың тек бір  түрі ғана болып табылады»./5/