РФ банк жуйеси

ЖОСПАР

 

КІРІСПЕ………………………………………………………………………………3  

 

1 РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ  БАНК ЖҮЙЕСІНІҢ  ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ ЖӘНЕ  ДАМУЫ

 

1.1.1930-32 ж.ж. болған  несие  реформасы...............................................................5

1.2. 1988 жылғы түбегейлі  банк реформасы.............................................................9

 

2 ЕКІ ДЕҢГЕЙЛІ БАНК ЖҮЙЕСІН ҚҰРУ

 

2.1 Ресей Федерациясының Орталық банкі............................................................13

2.2 Банк жүйесінің екінші деңгейінін құрылымы..................................................20

 

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................25

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................................28

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

Кеңес үкіметі тұсында  Ресей Федерацияның одақтас Федерациялардың бірі болғандықтан оның дербес банк-несие жүйесі болған жоқ. Ресей Федерацияның территориясында КСРО-ның орталықтанған банк-несие жүйесінің филиалдары мен бөлімшелері қызмет көрсетті. Сондықтан Ресейде банк жүйесінің қалыптасуы мен дамуы қазан төңкерісіне дейінгі патшалық Ресейдің және КСРО-ның банк жүйесінің тарихымен тығыз байланысты.

Ресейдің банк жүйесі батыс елдердің банк жүйесіне қарағанда әлдеқайда кеш қалыптаса бастап, өз даму жолында бірнеше кезеңдерден өтті. Алғашқы банктер XVIII ғ. екінші жартысында мемлекеттік (қазыналық) банк түрінде пайда болып, XIX ғ. аяғы және XX ғ. басында Ресейдің банк жүйесі негізінен мынадай банк-несие мекемелерінен құрылды:

• мемлекеттік банк (1860ж. құрылған);
• қоғамдық қалалық (252 банк) және жер банктері;
• көп буынды жеке банктер: акционерлік банктер (49 филиалдары бар 44 банк), өзара несиелейтін қоғамдар (83), коммерциялық банктер (32), несие-жинақтау серіктестіктері (729) және т.с.с.

Бұлардан басқа  банктік операциялардың көпшілігін жүргізіп, сонымен қатар жоғары қауіпті операциялар жүргізу үшін клиенттердің қаражатын тартумен шұғылданатын банктік кеңселер, сауда үйлері, айырбастау дүкендері болды.

1917 ж. қазан  төңкерісінен кейін банк ісін  ұйымдастыруды мемлекет монополиялы түрде өз қолына алып, нәтижесінде жеке коммерциялық банктер мен басқа несие мекемелері Мемлекеттік банкпен біріктірілді. Сонымен қатар Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында кооперативтік, жеке,мемлекеттік-капиталистік, шетел капиталының қатысуымен мемлекеттік және басқа банктер құрыла бастады.        1922 ж. Тұтыну кооперациясының банктері және Өнеркәсіп банкі құрылды.

1924 ж. акционерлік қоғам  үлгісіндегі Сыртқы сауда банкі  құрылып, оның акционерлері мемлекет, кооперативтік және қоғамдық  ұйымдар болды. Ол КСРО-ның  Мемлекеттік банкісінің құрамында  болып, сыртқы сауда операцияларын  және халықаралық есеп айырысу  жұмыстарын жүргізді. Сөйтіп 1925 ж.  КСРО-да Мемлекеттік банк, Өнеркәсіп  банкі, Сауда банкі және Ауыл  шаруашылық банкі болды. Сондай-ақ  Орталық коммуналды банк (Цекомбанк), Кооперативтік банк (Всекобанк) және  акционерлік, салалық, аймақтық (Қиыр  Шығыс, Орта Азия) банктер құрылды.  Ұсақ тауарлы өндірістің дамуына  байланысты өзара несиелеу қоғамдары,  ауыл шаруашылығын несиелейтін  қоғамдар, жинақ кассалары, несиелік  кооперативтер пайда болды.

1927 ж. КСРО Орталық  атқару комитеті мен Халық  комиссариаты Кеңесінің "Несие  жүйесін құру принциптері туралы" қаулысына сәйкес бүкіл банк  жүйесін тікелей басқару Мемлекеттік  банкке тапсырылды. Сол қаулыға  сай маманданған банктер және  банктердің проценттік саясат  жүргізудегі дербестік құқығы жойылды. Банктер қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді несие түрлері бойынша да ажыратылды. 1928 ж. Өнеркәсіп банкі мен Электробанкі бірыңғай өнеркәсіп пен Электр шаруашылығын ұзақ мерзімді несиелеу Банкіне біріктірілді. Қысқа мерзімді несиені басқа шаруашылық салаларының бәріне олардың тоқсандық жоспарларына сай Мемлекеттік банк беруі тиіс болды. Жалпы 1927-1929 жж. банктердің өзіне тән ерекше қызметі - банктік несие беру жойылып, несие мемлекеттік жоспарлы қаржыландырудың түріне айналды.

 Бұл курстық жұмыстың  мақсаты: банктік өзгерістердің  ең елеулі кемшіліктері банк  ісінің мазмұнын, әдістері мен  тәсілдерін түбегейлі өзгертпей-ақ, негізінен "банк шығармашылығымен" (банкотворчество) айналысу.

Бұл курстық жұмыстың міндеті: мемлекеттік бюджеттің тапшылығы, несиені бюджет қажетіне қолдану, тауар  айналымы мен халыққа көрсетілетін қызметтердің дамыту.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ БАНК   ЖҮЙЕСІНІҢ

ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ ЖӘНЕ  ДАМУЫ

 

1.11930 - 1932  ж.ж несие реформасы

1930 -1932 жж. жүргізілген несие реформасы елдегі банк жүйесінің дамуындағы жаңа кезеңнің басталуы еді. Бұл кезде 1929 ж. қабылданған халық шаруашылығын өркендетудің бірінші бесжылдық жоспары бойынша елді индустрияландыру және ауыл шаруашылығын ұжымдастыру мемлекеттік бірыңғай жоспар бойынша орталықтан қаржыландырылуы қажет еді. Ол үшін ақша қаражатын каржы-несие жүйесіне жинақтап, одан соң жоспарлы түрде шаруашылық салаларына бөліп беру керек. Бұл міндеттерді оған дейін айналым қаражатын өз бетімен жоспарсыз бөлумен шұғылданған әр түрлі несие мекемелері орындай алады. Онымен қоса ірілі-уақты өнеркәсіп орындары біріне-бірі коммерциялық несие бергенде есеп айырысуды вексель берумен жүргізіп, банк бақылауынан тыс қалды. Іс жүзінде банктің несие алушымен, яғни тауар сатып алушымен байланысы болмады. Нәтижесінде шаруашылық орындарының бірін-бірі несиелеуі (яғни коммерциялық несие) тікелей мемлекеттік жоспарлы басқарумен қайшы келіп, елдегі несие қатынастарын түбегейлі өзгерту қажеттілігін тудырды.

 Несие реформасын жүргізу  үшін елде біраз алғы шаралар  жүргізілді.

 Біріншіден, бұл кезде экономика салаларында біраз жетістіктерге қол жетті және олардан жеке капитал ығыстырылды. Сөйтіп, 1930 жылы мемлекеттік сектордың өнеркәсіптегі үлес салмағы  99,1%-ке, көтерме саудада 97,2%-ке, ал бөлшек саудада 86,5-ке жетті. Ауыл шаруашылығындағы мемлекеттік және ұжымдық шаруашылықтар тауарлы ас-тықтың 55%-ін өндірді.

Екіншіден, халық шаруашылығын тікелей мемлекеттік жоспарлы басқару жүзеге аса бастады. 1928 ж. Халық шаруашылығын өркендетудің бірінші бесжылдық жоспары дайындалып, олар шаруашылықтың әрбір буынына жеткізілді. Жоспар кәсіпорынның өндірістік және қаржылық іс-әрекеттерін қамтыды.

 Үшіншіден, шаруашылықтың негізгі буыны - өнеркәсіп мекемесі шаруашылық есепке көшірілді.

 Төртіншіден, коммерциялык вексельді айналымнан шығарып, оның орнына есеп айырысуды тек банк арқылы жургізудің және қысқа мерзімді несиені тек банктерде жинақтаудың нәтижесінде 1929 жылдың 1 қарашасында халық шаруашылығына берген қысқа мерзімді несиенің 80%-ке жуығы банктер үлесіне тиді.

Сонымен, несие реформасын жүргізу үшін алғы шаралар жасалып, 1930 жылдың қаңтарында несие реформасы  жүргізіле бастады. Несие реформасының мақсяты - несиелеу мен несие-есеп жұмыстарының жаңа түрлерін енгізу.

Несие реформасы төрт кезеңде  жүргізіліп, негізгі мына мәселелер  шешілді:

• шаруашылық орындарынын бірін-бірі коммерциялық несиелеуін тікелей банктік несиемен өзгерту;
• мемлекеттік банктің бағытын нығайтатын есеп жұмысының жаңа түрін - шаруашылық есепті енгізу;
• халық шаруашылығын қысқа мерзімді  несиелеу процесін Мемлекеттік банкке шоғырландыру. Өндіріс мекемелерінің өзінің және қарызға алған қаражаттарының жұмсалу бағыттарын ажырату, шаруашылықты несиелеудің принциптерін бекіту;
• несие-банк жүйесін қайта құру, яғни Мемлекеттік банк пен үзақ мерзімді несие беретін арнаулы банктердің қызметін ажырату.

Сөйтіп несие реформасының негізгі мақсаты коммерциялық және жанама банктік несиелеуді тікелей  банктік несиемен алмастыру жүзеге асырылды. Банктік несие деген несие алушыға, яғни тауар сатып алушы кәсіпорынға жоғары басқару органының жоспары бойынша тікелей банк беретін несие. Бұл банктік несиенің коммерциялық несиеден негізгі айырмашылығы.

Дегенмен банктік несиенің бұл артықшылығы несие реформасын жүргізуде жіберілген қателерге  байланысты халық шаруашылығына  бірден өзгеріс енгізе қойған жоқ. Банктің  жіберген қателері төмендегілер еді:

• есептесудегі автоматизм (санасыз, тек бұрын қалыптасқан дағды бойынша істелетін әрекет): жабдықтаушының банкісі сатып алушыға жіберілген барлық тауарлар үшін ақшаны дағдылы автоматты түрде аударса, ал сатып алушының банкісі де дәл солай автоматты түрде оның шотынан түскен тауарлар құнын шығарып отырды;жіберген жүктің дұрыстығы және шаруашылық органдардың арасындағы  келісімнін орындалуы бақыланған жоқ;
• несие берудегі автоматизм (немесе жоспармен несие беру);   жоспардың   нақты орындалуын тексермей-ақ, банк шаруашылық мекемелеріне жоспарлы түрде несие берді; несиенің мөлшері жоспарды орындау үшін қажетті айналым қаражатының жалпы жетіспеуіне қарай анықталып, оның пайдалану мақсаты    мен қайтарылу мерзімі көрсетілмей-ақ берілді;
• шаруашылықтардың өзінің және қарызга алған айналым қаражаттарын ажыратпауы (араластыруы): әрбір шаруашылық мекемесіне банкте бір шот ашылып,  онда өз қаражатының да, банктік  несиенің де барлық кірісі де, шығыны да есептелді, олардың арасындағы ерекшеліктер көрсетілмеді;
• банктің несиелеу және есеп айырысу реформасын жүргізуге техникалық   дайынсыздығы: ережелер, нұсқаулар, құжаттардың түрлері алдын ала дайын болған жоқ, сондай-ақ банктің төлем жүргізуге қабылдайтын құжаттары саны жағынан да қарастырылмады. Есеп айырысудың жаңа тәртібі бойынша аз   сомаға толтырылған құжаттардың тасқынын  банк өңдей  алмауының нәтижесінде халық шаруашылығындагы есеп айырысу ісі қиындап кетті.

 Несие реформасының  келесі кезендері осы жіберілген  кемшіліктер мен бұрмалаушылықтарды  жойып, шаруашылық органдарының  арасындағы келісім тәртібін  нығайту мен Мемлекеттік банктің  ролін күшейтуге арналды.

Сонымен 1930-1932 жж. жүргізілген  несие реформасының қорытындысында жоспарлы социалистік экономикаға  сәйкес үйлестіру типіндегі несие-банк жүйесі құрылып, Мемлекеттік банк өндіріс  пен тауар айналымын есептейтін және бақылайтын бірыңғай аппаратқа  айналды. Коммерциялық банктердің ролі төмендеп, кейін елде тек мемлекеттік  банктерден тұратын монобанктік  жүйе қалыптасты.

Банк жүйесі көрсететін қызмет белгілеріне қарай қайта ұйымдасып, қысқа мерзімді несие беретін  жалпы мемлекеттік банк және күрделі  қаржымен қамтамасыз ететін маманданған  банктер жүйесі құрылды. Бұндай бір  буынды банк жүйесіне: КСРО Мемлекеттік  банкі және күрделі қаржымен несиелейтің  төрт Одақтық маманданған банктер - Өнеркәсіп банкі, Ауыл шаруашылық банкі, Орталық коммуналдық банк, Сауда банк  кірді. Сонымен бірге  орталық банк жүйесіне шетел банктерімен  кең корреспонденттік қатынастарды ұйымдастыратын Сыртқы сауда банкі  және халықтың бос қаржысын тарту, төлемдерін жүргізу мен мемлекеттің зайымдарын орналастыру арқылы халыққа қызмет көрсететін бірыңғай жалпы мемлекетгік  несие мекемесі, яғни жинақ кассалары  карады.

1959ж ұзақ мерзімді несие  беретін банк жүйесі қайта  қаралды. Ауыл шаруашылық банкі  мен Орталық коммуналдық банк  таратылып, олардың қызметтері  Мемлекеттiк банкке берілді. Өнеркәсіп  банкі мен Сауда банкісінің  негізінде күрделі қаржы беретін  Одақтық банк - Құрылыс банкі құрылды.  Ол халық шаруашылығының әр - түрлі  салаларының (ауыл шаруашылығынан  басқа) ұйымдары мен кәсіпорындарын  қаржыландырумен және ұзақ мерзімді  несиелеумен шұғылданды. Осы өзгерістерден  кейін 1960 жылдан 1988 жылға дейін  КСРО банк жүйесінің кұрамы  келесідей болды: Мемлекеттік  банк, Мемлекеттік Құрылыс банкі,  Сыртқы сауда банкі және Мембанк  құрамына кіретін жинақ кассалары  жүйесі.

 

 

 

1.2 1988 жылғы түбегейлі банк реформасы

 Елдің әлеуметтік-экономикалық  өркендеуін жеделдету және ақша-несие  қатынастарының маңызын арттыру  мақсатында Кеңес Одағы Компартиясы  Орталық Комитетінін Пленумы  1988 ж. 1 қаңтарынан бастап банк  жүйесін кайта құру туралы  Қаулы қабылдады. Оған дейін  бұрынғы КСРО-да және Шығыс  Еуропа социалистік елдерінде  банк жүйесінің құрылымы негізінен  бірдей болды. Олар: елдің эмиссиялық, несие беру, есеп айырысу және  кассалық орталығы - Мемлекеттік  банк; күрделі құрылысқа қызмет  ететін мемлекеттік банк және  сыртқы сауда-саттыққа қызмет  көрсететін Мемлекеттік банк.

  Сан жағынан шамалы  несие мекемелерінде банк ісін  шоғырландыру және несие беруді, есеп жүргізуді, мемлекеттік валюталық  монополияны жоспарлы ұйымдастыру  негізінде банктерді басқаруды  орталықтандыру сияқты ерекше  нышандар сол кездегі барлық  социалистік елдердің банк жүйесіне  тән еді. Дамыған мемлекеттердің банк жүйесінің әр буыны атқаратын көптеген банктік қызметтерді бұл елдерде тек Мемлекеттік банк атқарды. Шын мәнінде Мемлекеттік банк жан-жақты қызмет көрсететін әмбебап несие институты ретінде болды.

 Шаруашылық механизмінің  жалпы бағыты - банктердің құрылымы  мен ондағы қызметкерлер санын  анықтайтын басты фактор. Бір  банктік жүйе басқаруды қатал  орталықтандыру мен шоғырландырудан  шыққан нәтиже. Ал монополизмді  бұзу концепциясы, экономиканы  басқаруды жергілікті жерлерге  беру бірнеше дербес банктердің  құрылуына себеп болады. Бастапқыда  осы жолды бұрынғы социалистік  елдер - Венгрия, Қытай, Югославия  - таңдап алды. Әлемдік тәжірибеде  орталық банкпен қатар көптеген  жеке және мемлекеттік емес  несие институттарының (коммерциялық, кооперативтік, арнаулы және басқа)  қызмет істеу үлгісі кең тараған.