Тұтыну несиесі және оның формалары мен түрлері

      2 Тұтыну несиесін «Казкоммерцбанк» АҚ тәжірибесінде талдау 

      2.1 Казкоммерцбанктің  тарихы және құрылымы 

    1990 жылы құрылған «Қазкоммерцбанк»  АҚ, қазіргі уақытта активі, несие  қоржыны, таза кірісі және жалпы  депозиттері бойынша ірі жекеменшік  қаржы институты болып табылады.

    2007 жылдың 31 желтоқсанындағы қаржылық  есеп-қисаптың халықаралық стандарттары  бойынша есептелген банк активтері  2,997 триллион теңгені (24,9 млрд. $) құрады. Ал осы көлемнің 79%-ы, яғни 2,366 трлн. теңге  (19,7 млрд.$) клиенттердің қарызына тиесілі.

    2007 жылы банк басты компаниялардың  акционерлеріне тиесілі  55,963 млрд. теңге мөлшерінде таза кіріс алды. 2007 жылдың 31 желтоқсанындағы жағдай бойынша капиталдың жеткілікті болуын қамтамасыз ету мақсатында банктің жеке капиталы 415,3 млрд. теңгені құрады, ал оның рентабельді коэффициенті 19,5% құрады. 

Қаражатты тартудың негізгі көзі – банк депозиттері  болып табылады, олар қордың жалпы көлемінің үштен бір бөлігін құрайды. 2007 жылдың ішінде клиент депозиттері 30,1% өсіп, 895,1 млрд. теңгені құрады. Осылай Қазкоммерцбанк тартылған депозиттердің көлемі бойынша Қазақстандағы №1 банк, оған нарықтың 20% астамы тиесілі.   

    Депозит тартумен қатар банк теңге және шетел  валютасында қарыз және несие  беру, клиенттердің төлем қабылдау, дебетті және несиелік карталары, инкассация, сондай-ақ жеке банкингі сияқты  ағымдағы шоттары бойынша қызмет көрсетудің кең спектрін ұсынады.   

    2008 ж. 1 қаңтардағы жағдай бойынша,  Банк бас офистен басқа, Қазақстандағы  25 әмбебап филиалға және 165 операциялық  бөлімшеге иелік етеді.

    Сондай-ақ, Банктің Қырғызстанда («Қазкоммерцбанк Қырғызстан» ЖАҚ), Ресейде ( «Москоммерцбанк» КБ) және Тәжікстанда («Қазкоммерцбанк Тәжікстан» ЖАҚ) еншілес банктері бар.

    Қазкоммерцбанк ең ірі үш халықаралық төлем жүйесінің - VISA және MasterCard (Cirrus/Maestro) және American Express - дебеттік және несиелік карталарын шығаратын Қазақстандағы жалғыз банк. 2008 жылдың 1 маусымындағы жағдай бойынша банктің айналыста 966 мың картасы бар. Сондай-ақ Банк American Express карталарын тарату жөніндегі уәкілетті агент болып табылады. 2001 жылы қазақстандық банктердің ішінде Қазкоммерцбанк бірінші болып магниттік лента мен чип құрамдастырылған смарт-карталар, ал 2005 жылы тағы да бірініші болып GoCard несиелік бонус картасын шығарды.

    Сонымен қатар банктің банкоматтар желісі бар. 2008 ж. 1 маусымдағы жағдай бойынша  банкоматтар саны 871 құраса, оның ішінде ақшаны қабылдау функциясы бар (кэшин) банкоматтар саны – 160. Сондай-ақ банктің процессингтік орталығы 250 интернет-дүңгіршекке және сауда орындарында орналасқан 7522 POS-терминалға қызмет көрсетті. Қазкоммерцбанк қашықтықтан қызмет көрсету бойынша Қазақстандағы жетекші банк. 2008 ж. шілденің басында жеке тұлғаларға арналған Homebank.kz қаржы порталында тіркелген клиенттер саны 150 000-нан асты, олардың ішінде Қазкоммерцбанк клиенттері, сондай-ақ «Қазинвестбанк» АҚ, «Ситибанк Қазақстан» АҚ және «Ресейдің Жинақ банкі» АҚ төлем карта иелері бар. Ал заңды тұлғаларға арналған Onlinebank.kz порталдың және «Банк-Клиент» жүйесінің тұтынушылары 11 000 астам компанияны құрайды.     

    Банк  орташа және ірі қазақстандық және Қазақстанда өз қызметін жүзеге асыратын халықаралық бірлестіктерге түрлі  өнім мен қызметтер ұсынады; сауда, жобалық қаржыландыру, инвестжобаларды  қаржыландыру, активтерді басқару, сондай-ақ қысқа мерзімді несиелеу мен басқа  да жалпы банктік қызметтерді  қосқанда. Банк өз саясатына сәйкес, жоғары өтімділік деңгейін қолдау мақсатында, әдетте, корпоративтік клиенттер  үшін 18 айға дейін орташа мерзімге несие, сондай-ақ, қазіргі уақытта ресурстарына байланысты ұзақ мерзімді қаржыландыру ұсынады. Банк Қазақстандағы өзінің негізгі клиенттері үшін шетелдік банктермен бірлестірілген несиелер ұйымдастырады  және Ресей мен Қырғызстанның  ірі корпоративтік клиенттерін  қаржыландырады.

    Банктік қызметтен басқа Банк өзге де қаржылық қызметтер ұсынады. Қазақстанның құнды  қағаздар мен валюта нарығының негізгі  ойыншысы бола отырып, ол компанияларға  валюталық-конверсиялау операцияларын, ақша нарығындағы операцияларды (құнды  қағаздар операцияларын қосқанда), компанияларға ақша ресурстарын  басқару жөніндегі қызметін ұсынады. Банктің бас лицензиясына сәйкес, Банктің бағалы металдармен (алтын  және күмісті қосқанда) мәміле жасауға (сату, сатып алу және сақтау) құқы бар. 2001 жылдан Банк өзінің корпоративтік  және бөлшек сауда клиенттеріне ақша қаражаты мен активтерді басқаратын сенімгерлік қызметтерін ұсынады.

    Банктің негізгі қызметі дәстүрлі депозиттер қабылдау, теңге мен шетел валютасында  қарыз бен несие болып табылады. Банк сонымен қатар клиенттердің дебеттік және кредиттік карточка, инкассация сияқты төлемдерін,сондай-ақ бөлшек сауда банкингі сияқты ағымдағы шотарына қызмет көрсету бойынша, Банк бас офистен басқа,Қазақстандағы 22 әмбебап филиалға және  69 операциялық  бөлімшеге иелік етеді.

    Банктік депозиттер қаражат тартудың елеулі көзі болып қала береді. Олар жалпы  қорландыру көлемінің шамамен үштен  бір бөлігін құрайды. 2007 жылдың қорытындысы  бойынша клиенттер шотындағы  қалдықтар көлемі  бір жарым  есеге өсіп, 303,4 млрд теңгеге жетті. Тұрғындардың шұғыл депозиттерінің көлемі 652 млн доллардан асып түсті. Депозиттік шоттар саны 2007 жылдың өзінде ғана  65,6 мыңнан 73мыңға дейін артты.

    2007 жылы банкте ипотеканы қосқанда 67 мың тұтынушылық несиесіне қызмет  көрсетті. Тұтынушылық несиенің  жалпы көлемі 641 млн. долларды  құрады.(2004 жылы 395,6 млн $). Сонымен қатар, Банктің тармақталған банкоматтар торабы бар. 2007 жылдың 1 наурызында банкоматтар саны -496, сауда қызмет көрсету кәсіпорындарында орнатылған POS-терминалдар саны 2364-ті құрады, ал қолма-қол ақша беруге арналған POS- терминалдар саны-162. Банк сондай-ақ Қазақстанда өз клиенттеріне қаржылық порталдар арқылы оқшауланған банктік қызметтер көрсету бойынша жетекші банк болып табылады: Hombank.kz-жеке тұлғалар үшін, Onlinbank.kz-заңды тұлғалар үшін.

    Банк  стратегиясы өсу және ұлғайтылған операциялық тиімділік арқылы табыстылықты арттыра отырып, көсбасшы банк және қаржылық қызметтер жеткізушісі позициясын ұстап тұру болып табылады.

    Банк  стратегиясы өзіне көшбасшы банк позициясын және қаржылық қызметтер  провайдері( жеткізушісі) позициясын ұстауды  кіргізеді. Осы стратегияны жүзеге асыру үшін банк мыналарға жұмылдырылмақ:

    «Казкоммерцбанк стратегиясы»

• Банк қызметтерді кеңейту. Сондай ақ, банк өз қызметтерінің ауқымын кеңейтуге көңіл бөледі. Банк өзінің корпоративтік клиенттік базасын кеңейтуге және ссуда) қожынының сапасын жақсарта бермек. Өз қожынын әртараптандыру мақсатында Банк шағын және орта бизнес кәсіпорындарына несие беруді ұлғайтуға тырысады.
• Ақпараттық басқару жүйесі мен операциялық тиімділікті жақсарту. Банк операциялық тиімділікті адамзат ресурстары мен ақпараттық технологияларға ұйымдық қайта құрылымдау және инвестициялар жолымен жақсартуға жұмыс істеді. Банк жетекші ақпараттық жүйелерді енгізуді жалғастыра бермек.
• Казкоммерцбанк осы банктер мен бәсекелестікті ескере отырып, қызмет көрсетудің жаңа түрлерін, жаңа банктік технологияларды дамытып, жүзеге асырады, бұл үшін қосымша инвестициялар талап етіледі, көрсетілетін қызметтерге тарифтерді төмендетуге мәжбүр болады.
• Қазақстан нарығына шетелдік банктердің қызығушылығы артқанын ескере отырып, шетелдік қатысуымен бәсекелес болатын ірі банктердің пайда болуын жоққа шығаруға болмайды. Отандық қаржы нарығының салыстырмалы түрде аясының шектеулі болуы жағдайында қазақстандық банктер арасында жаңа бәсекелестіктің пайда болуы мүмкін емес болып көрінеді.
• Казкоммерцбанк берген несиелер көлемінің өсуі 2007 жылға дейін  ең алдымен сату желісінің кеңеюімен бөлшек несиелеу белсенділігінің артуы және халық үшін тартымды несиелік бағдарламалардың көбеюі арқасында мүмкін болды.  Ал 2008 жылдан бастап бұл үдеріс кері бағытта жүрді. Оған әсер еткен бірден бір фактор бәрімізге белгілі әлемдік қаржы дағдарысы екені белгілі. Нақтырақ айтатын болсақ 2007 жылы Казкоммерцбанк АҚ жалпы активтері 2 997 232 млн теңге болса, 2008 жылы 2 614 805 млн теңгеге дейін кеміген, ал 2009жылы ол тағы да азайып 2 587 873 млн теңгені құраған .

   Мысалы, 2007 жылғы 31 желтоқсандағы қаржылық есеп-қисаптың халықаралық стандарттары бойынша есептелген банк активтері 2 997 232мың теңге, ал 2008 жылы 2 614 805мың теңге болып 2007 жылға қарағанда 382427 мың теңгеге кемісе,  2009 жылы 2 587 873 мың теңге болды яғни алдыңғы жылмен салыстырғанда 26932 мың теңгеге кемігенін көреміз.

   Бұл айтылған жәйттер тек қана Казкоммерцбанкке ғана тән емес ол бүкілекінші деңгейлі банктердің де мәселесі екені белгілі. Мұны төмендегі кестеден көруге болады (5–кесте).

   5-кестеден соңғы екі жыл ішінде республика аймақтары бойынша банктердің берген тұтыну несиелерінің көлемі кеміп отырғандағын көруге болады. Әсересе, Алматы және Астана қалаларының үлес салмағы өте жоғары, айталық 01.2007 жылы Алматы қаласы бойынша 361169млн теңге берілсе 2008жылы 398092млн.теңгені құрап, 37млрд.теңгеге  артқан, ал 2009жылы 306683млн.теңгеге тұтыну несиесі беріліп алдыңғы екі жылмен салыстырғанда еләуір кеміген, мұндай тенденция  Астана қаласы бойынша да байқалады 2007жылы 78351 млн теңге тұтыну  несиесі берілсе, ал 01.2008 жылғы мәліметтер бойынша бүл несиелер көлемі кеміп, 64615млн.теңгені құрады  және 2009жылы 60953 млн теңгені құрап, алдыңғы жылмен салыстырғанда 3млрд.теңгеге кеміген байқаймыз.

   Осы жоғарыда айтылған мәселелерді нақтырақ келесі 2 - суреттен көруге болады.

   Жалпы аймақ бойынша банктердің халыққа берген тұтыну мақсатындағы несиелерінің көлемі соңғы екі жылда азайып отырғанын белгілі. Оның бірден бір себебі еліміздегі қаржы дағдарысымен тығыз байланысты екені айтпаса да түсінікті. 

   Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының  Қаржылық Қадағалау Агенттігінің мэліметтеріне  сүйенер болсақ бүгінде елімізде орналасқан 38 банктің 18-і шетел капиталының  қатысуымен қүрылған банк болып ал резидент емес болып табылатын банктердің саны 26 болып тұр.

   Банктегі  тура факторлар:

• экономикалық даму – Банк клиенттерінің тарапынан несие қорларына деген сұранысты арттырады;
• макроэкономикалық тұрақтылық – жаңа банктік өнімдерді өндіру үшін қолайлы жағдайлар жасайды;
• техникалық жабдықтану – қазіргі заманға сай техникалық құралдар мен бағдарламалық өнімдердің бар болуы банкпен көрсетілген қызметтің өзіндік құнын төмендетуге жағдай жасайды;
• несиелік рейтингтің бар – болуы Банкке салыстырмалы түрде арзан несие қорларын тартуға мүмкіндік береді.

   Теріс факторлар:

• бәсекелестіктің әсері – көрсетілетін банктік қызметке бағаның арзандауына әкеп соқтырады.

   2.2«Казкоммерцбанк»  АҚ  тұтыну  несиесін  беру  тәртібі 

   Тұтыну  несиесін  беру  тәртібі  төмендегідей   бірнеше   сатыдан  тұрады. 

   1.Тұтыну  несиесі  бойынша  жұмыстарды  ұйымдастыру  тәртібі.

   Қазақстан  тәуелсіздік  алғаннан  кейін, «Медеу»  банк «Казкоммерцбанк»   қайта  тіркелді  және  Ұлттық Банктің  банктің  қызметтерді жүзеге  асыруға  лицензиясын  1991  жылы   21 қазанында  алды.  «Казкоммерцбанк»  АҚ – ның  алға  қойған  мақсаты   -  шетел  банктерінің  тәжірбиесін,  жұмыс  істеу   әдістерін,  жаңа  технологияларды  белсенді   енгізіп,  Қазақстандағы  банктік  қызмет  көрсету  нарығыннан  жаңа  қызмет  түрлерін    енгізу  және   көрсетілетін  қызметтер  түрлерін  жетілдіре  түсу  болып  табылады.  Коммерциялық  банктерде  тұтыну  несиесін   беруді  ұйымдастыратын,   жүзеге  асыратын  арнайы  департаменттер  мен  басқармалар  және  бөлімшелер  болады.  Осыны  ескере  отырып «Казкоммерцбанк»  АҚ- да  тұтыну  несиесінің  беру   тәртібін  тәжірибе  жүзінде  қарастырып  өтейік.

   Тұтыну  несиесі  бас  банктегі  және банктің  филиалдарындағы  келесідей департтаменттер  мен  басқармалар  және  бөлімшелер  жүзеге  асырады. 

• Банктің  Жеке  тұлғаларға   қызмет  көрсету  Департаментінің   тұтыну  несиесінің  бөлімі; 
• Банктің Филиалы;
• Банктің операциялық  басқармасы;
• Банктің қаржы – экономикалық  Департаменті;
• Банктің құқықтық  басқармасы;
• Банктің қауіпсіздік Департаменті;
• Банкпен жұмыс істейтін Сақтандыру компанияларымен жүзеге асырылады.

   Бас банкте тұтыну несиесін беру туралы өтінішті және анкетаны несие қызметкері қарастырып, тексеріп, экспертизия жүргізу үшін қажет құжаттар пакетін алады. Несие  алушылар қайтарылуы тиіс  құжаттардан  көшірмелер түсіріліп, қабылданған  құжаттардың тізімі жасалынады да, барлық құжаттар канцелиярға өтінішті тіркеуге, номерлеуге тапсырылады. Тұтыну несиес  бөлімінің бастығы барлық келіп түскен өтініштердің тізімін  және номерлерін тіркейтін журнал жүргізуі қажет.