Қазақстан Республикасының монетарлы және фискалды саясаттарының бағыттары мен механизмін талдау

     Бүгінде салықтық қатынастарды  құқықтық реттеу мәселелері еліміздің  әлеуметтік-экономикалық өмірінен  өте маңызды және елеулі орын  алуда. Нарықтық қатынастарға  байланысты Қазақстан экономикасында  пайда болған жаңаша түрлендірулер  еліміздің халық шаруашылығын баскару-реттеу жолында қаржылық және салықтық механизмдерді қолдану процестеріне баса назар аударуды қажет етуде.

     Сонымен, салықтық құқық мемлекеттің  салықтық қызметінің процесінде  туындайтын қоғамдық қатынастарды  реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы болып табылады.

     Салықтық құқық мемлекеттің салық  жүйесінін фискалдық нысандарын  экономикалық және әлеуметтік  тұрғыдан негіздей отырып белгілеуге  ат салысады.

     Салықтық құқықтың маңызы мен  рөлін мынадай жәйттерден байқауға болады:

1. мемлекеттің болмысы мен өзіне тән функцияларын ақша қаражаттарымен қамтамасыз етудің заңи негізі болып табылады;
2. мемлекеттің салық саясатын іске асырудың негізгі құралы болып табылады;
3. салықтар мен бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдер мемлекеттің салықтық құқығының негізінде белгіленеді;
4. халықтың өмір сүру ортасына және әлеуметтік ахуалдарының деңгейіне тікелей ықпал етеді;
5. салықтардың болмысының заңи негізі болып табылады;
6. қоғам болмысының әлеуметтік-экономикалық әл-ауқатын арттырудың берік ірге тасы және қоғам өркениеттілігі мен мәдениетінің елеулі элементі болып саналады;
7. материалдық бюджеттік құқықтық қатынастардағы мемлекеттің салық жүйесінің трансферттік қабілетін белгілі бір дәрежеге көтеруі арқылы салықтық кірістерді қамтамасыз етеді.

     Салықтық-құқықтық реттеу әдістері  салық салу саласы мен тиісті  салықтық қатынастар аясындағы  салықтық іс-қимылдар мен оқиғаларға  қатысты, сондай-ақ белгіленген  тәртіптер мен негіздерге байланысты  мемлекеттік өктем билік-императивтік  әдіс және келісімді, шартты-диспозитивтік әдіс түрінде қолданылады.

     Міне, мемлекет тарапынан салықтарды  белгілеу және оларды мәжбүрлеу  арқылы қайтарымсыз-баламасыз алу  барысында қолданылатын императивтік  әдіс осы салықтық құқық аясында  таза түрінде көрініс табады. Салықтарды келісімсіз, қайтарымсыз-баламасыз, мәжбүрлеп алу салық төлеушілердің материалқдық жай-күйлері мен мүдделеріне нұқсан келтіргенімен бұл ретте императивтік әдістен басқа әдісті қолдану мүмкіндігі болмайды.

     Алайда, мемлекеттің салықтық қызметінің аясында әлсін-әлі пайдаланылатын (пайдаланылуы ықтимал) диспозитивтік (келісімді) әдістің бар екенін жоққа шығара алмаймыз.

     Осы диспозитивтік құқықтық реттеу  әдісінің мынадай өзіне тән  белгілері болады:

1. салықтық қатынастағы тараптардың құқықтары мен міндеттері осы қатынастарды реттейтін салықтық заңнамалық актілерінің және жазбаша шарт нысанында ресімделген екі жақтың келісімінің негізінде қалыптасады;
2. осыған орай салықтық қатынастар шартты сипатта болады және тараптардың екі жақтық міндеттемелерін білдіреді;
3. мемлекеттің салық төлеушіге тигізетін реттеуші ықпалы тек біржақты-өктем мәжбүрлеу нысанында ғана емес, сонымен қатар экономикалық стимулдар мен материалдық мүдделеу арқылы қызықтыру (ынталандыру) нысанында кәрініс табады;
4. диспозитивтік құқықтық реттеу әдісінің көмегімен реттелінетін салықтық қатынастардың заңи нысаны болып табылатын салыктық шарт екі тараптың өзара құқықтары мен міндеттерін туындатады;
5. салық органдары мен салық төлеушілердің құқықтары мен міндеттері аздап болса да теңестірілген және шарт сипатындағы жауапкершілікпен толықтырылуы мүмкін.

     Мәселен, осы айжандарымызға байланысты  жер қойнауын пайдаланушылардың  мемлекетке төлейтін бонустарын  алсақ. Қол қойылатын бонус  және коммерциялық табу бонусы  болып бөлінетін бұл арнаулы  төлемдердің ставкалары мен түпкілікті мөлшерлері және төлеу мерзімдері мен тәртібі тек келісім-шарт негізінде айқындалып, белгіленеді.

     Диспозитивтік әдіске қатысты  тағы бір жәйтті мысал ретінде  айтуға болады. Белгілі бір салық  төлеуші мен салық органдарының (басқа да уәкілетті мемлекеттік органдардың қатысуы мүмкін) арасында жасалған инвестициялық салықтық келісім-шарттың талаптарына сай және инвестициялық жобалар (бағдарламалар) шеңберінде жаңа өндірістер құрған, жұмыс істеп тұрғандарын ұлғайтып, жаңартқан және баска да тіркелген активтерді жаңадан пайдалануға еңгізген (еңгізетін) салық төлеушілерге сол келісім-шартқа сәйкес инвестициялық салық преференциялары (әдетте корпорациялық табыс салығы, жер салығы және мүлік салығы бойынша) беріледі.

          Жалпы бөлімге мемлекеттің салық жүйесінің ұйымдастыру құрылысын және оның құрылу принциптерін, салықтар жүйесінің топтастырылуын, салық төлеушілердің құқықтары мен міндеттерін, салық органдарының өкілеттіктерін, салық заңдарын бұзғаны үшін мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын, салық салу саласындағы басқаруды жүзеге асыратын уәкілетті органдардың қызмет бағыты мен құзыреттерін, салық әкімшілігін жүргізу тәртібін, мемлекет тарапынан жүзеге асырылатын салықтық жоспарлауды, мемлекеттік салықтық бақылауды жүзеге асыратын құзыретті органдарды, салықтық бақылау нысандары мен түрлерін белгілейтін және салықтық тексерулерді жүргізу тәртібі мен тәсілдерін айқындайтын салықтық құқықтық нормалар жатады.

     Салықтық құқықтың жалпы бөлімі  мына:

1. Салықтар, салық салу және мемлекеттің салық жүйесі;
2. Мемлекеттің салықтық қызметі;
3. Салықтық құқық құқықтық құрылым ретінде;
4. Салықтық құқықтық нормалар және салықтық құқықтық қатынастар;
5. Салықтық міндеттемелер;
6. Шағын кәсіпкерлікке арналған арнаулы салық режимі;
7. Салық салу аясындағы салықтық ынталандыру және мемлекеттік мәжбүрлеу;
8. Мемлекеттің салықтық құрылысы;
9. Салық салу саласындағы мемлекеттік басқару;
10. Мемлекеттік салықтық жоспарлау;
11. Мемлекеттік салықтық бақылау тәрізді институттардан құралады.

     Ал ерекше бөлімнің құрылымы  әдетте Салық кодексінде белгіленген және айқындалған салықтар жүйесі арқылы көрініс табады. Реті келгенде айта кету қажет, осы салықтар жүйесі мемлекеттің салық жүйесінің ең негізгі құрылымдық элементі болып табылады. Бұл ретте тағы бір ескеретін жәйт, салықтық құқық жүйесінің ерекше бөлімін қалыптастыру ҚР Бюджет кодексіне тікелей байланысты болады.

     Демек ерекше бөлім мынадай  тәртіппен орналасқан:

     1)  Мемлекеттік деңгейдегі бюджетке  алынатын   салықтар мен басқа  да

           міндетті төлемдерді құқықтық  реттеу;

     2) Жергілікті деңгейдегі бюджетке  алынатын салықтар мен баска  да

          міндетті төлемдерді құқықтық  реттеу тәрізді институттардан  тұрады.

     Салықтық құқық жүйесі институттарының  белгілі қыйсындылық тұрғысынан  орналасуы оның бюджеттік құқықтың айрықша институты деген тұжырымды дәлелдейді.

     Аталған салықтық құқық жүйесі  институттарының тиісті нормативтік  құқықтық актілерге және экономикалық-қаржылық  қыйсындылық тәртібіне сай орналасуы,  мемлекеттің салық жүйесінің  бюджет жүйесіне көрсететін фискалдық қызметі салықтық құқықтың бюджеттік құқықтың ерекше бөліміндегі барлық институттарға тікелей қатысы бар біршама айрықша құқықтық құрылым деген көзқарасты дәлелдеп отыр.

     Бүгінде, салықтық құқықтың дерек көздері, иерархияны сақтай отырып мынадай: Қазақстан Республикасының Конституциясы, Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін баска да міндетті төлемдер туралы» Кодексі (Салық кодексі), Қазақстан Республикасының Президенті, Парламенті және Үкіметі қабылдайтын салық салу мәселелері жөніндегі нормативтік-құқықтық актілер, Қаржы министрлігі Салық комитетінің нұсқаулық және өзге нормативтік-құқықтық актілері, жергілікті мемлекеттік басқару органдарының жергілікті салық салуға қатысты нормативтік-құқықтық актілері, халықаралық салық салуға байланысты келісім-шарттар — салық конвенциялары түрінде көрініс табады.

     Салықтық заңдар (қазіргі кезде  «заңнама» деп айтылып жүр)  мемлекеттің салық салу саласында  туындайтын қоғамдық қатынастарды  реттейтін нормативтік салықтық  құқықтық актілердің жиынтығы болып табылады.

     Қазақстан Республикасының Салық  кодексі салықтар мен бюджетке  төленетін басқа да міндетті  төлемдерді белгілеу, еңгізу, есептеу  және төлеу тәртібі женіндегі  билік қатынастарын, сондай-ақ мемлекет  пен салық төлеуші арасындағы салықтық міндеттемелерді орындауға байланысты қатынастарды, яғни салық салу саласында туындайтын біртектес, бірақ өздеріне тән экономикалық және құқықтық мән-жайларына қарай ерекшеленетін қоғамдық қатынастарды айтарлықтай толық әрі жүйелі түрде реттеуді қамтамасыз ететін, бірыңғай, жинақталған және қыйсындылық тұрғысынан іштей үйлестірілген кодификацияланған нормативтік құқықтық акт ретінде Қазақстан Республикасы салық жүйесінің толыққанды (тиімді) жұмыс істеуінің бірден бір құқықтық негізі болғандыктан өтпелі кезең жағдайында өркениетті және ұтымды көрініс тапқан.

     Салықтық құқықтық нормалар және  салықтық құқықтық қатынастар.

     Негізінде құқықтық нормалар  деп, құрамындағы әмірлі нұсқамаларының  сақталуы мемлекеттік мәжбүрлеу  шараларымен қамтамасыз етілген, өзінің заңи күші таралатын ауқымындағы нормативтік-регламенттеу жағдайының темірдей құрсауына түсетін барлық тұлғаларға қатысты нақты айқындалған міндеттер мен құқықтар белгілейтін, сан мәрте қолдану мақсатында ұзак мерзімді көздей отырып тиісті нормативтік құқыктық актілерде қалыптастырылған жалпыға міндетті жүріп-түру (міндеттерін атқару және (немесе) құқықтарын пайдалану) қағидаларын айтамыз.

     Салықтық құқықтық нормалар мемлекеттің  қаржылык кызметінің барысында  туындайтын мемлекеттік қаржылық қатынастарды реттеуге атсалысатын көптеген қаржылык құқықтық қатынастардың ішінен айрықша дараланып, мемлекеттің қаржы жүйесіне кең арналы транзиттік қаражаттар ағымын бағыттап, бұруды мақсаттайтын әрі күнделікті жүзеге асыратын, көбінесе императивті-әмірлі, сонымен бірге қажетті кездерді диспозитивті-икемді, мемлекет пен қоғам тарапынан әрдайым шексіз әлеуметтік үміт артылып және мол материалдық мүдде жүктелінетін құқықтық нормалар болып табылады.

     Сонымен, салықтық құқықтық нормалар  деп, мемлекеттің. салықтық қызметінің процесінде туындайтын салықтық қатынастардың қатысушылары үшін жүріп-түру қағидаларын белгілейтін құқықтық нормаларды айтамыз.

     Қаржылық құқықтық нормалардың  айрықша түрі ретінде ерекшеленетін  салықтық құқықтық нормалар:

1. уәкілетті мемлекеттік органдар тарапынан белгіленеді не мемлекеттік биліктік-әмірлі сипатта болады;
2. салыктық қатынастардың қатысушыларына субъективтік құқықтар беру және заңи міндеттер жүктеу арқылы олардың салық салу аясындағы тиісті іс-қимылдарына тікелей ықпал етіп отырады;
3. салықтық заңнамалық актілерін қабылдау жолымен белгіленеді;
4. мемлекеттің салық салу аясындағы салықтық қатынастарды реттеу шегінде (шеңберінде) заңдыктың берік режимін орнатуға және салықлық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етуге атсалысады;
5. салық салуға байланысты жағдайлар мен мән-жайларды мұқият сипаттауларымен, диспозицияларын құру кезіндегі жан-жақты нақтыландырылуымен және баяндап, жазуға қатысты тіл ерекшелігімен көрініс табады;
6. өздерінің жүйесіндегі императивтік, құзыреттік және есептеу нормаларымен ерекшеленеді;
7. өздерінің құрамындағы нормалардың көбінесе мемлекеттің материалдық мүдделерін көздеулеріне орай, сондай-ақ салық салу аясындағы құқықтар мен міндеттердің біркелкі белгіленбеуіне байланысты қатысушы тараптардың арасында заңи теңсіздік туындатады;
8. өздерінің мән-жайына және бағыт-бағдарына қарай әрқашанда тиісті субъектілердің мемлекет алдындағы нақты салықтық міндеттемелерін айкындап көрсете отырып, сол міндеттемелердің туындауын негіздейді.

     Салықтық құқықтық нормалардың  құрылымы өзінін құрамдас элементтері мен ішкі құрылысын көрсетеді.

     Салықтық құқықтық нормалардың  элементтері ретінде гипотезаны, диспозицияны және санкцияны  айтамыз.

     Гипотезада осы норманың ауқымындағы  тұлғалардың шеңбері айқындалып, норманың іске асырылуына орай жағдайлар сипатталынады.

     Диспозиция — тараптардың нақты міндеттері мен құқықтарын айқындау арқылы көрініс табатын тиісті мінез-құлық, іс-қимыл қағидаларынан тұрады. Демек, бұл әмірлі бұйрық, тыйым салу немесе рұқсат беру негізінде, көбінесе жүктелген міндеттерді бұлжытпай атқару түрінде жүзеге асырылатын іс-әрекеттерді нақтыландыратын кағида болып табылады.