Қазақстан Республикасының монетарлы және фискалды саясаттарының бағыттары мен механизмін талдау

     5) заңи маңызы бар іс-әрекетті  жасауға орай жүзеге асырылатын  төлем;

     6) белгілі бір құжаттарды беруге  байланысты жүзеге асырылатын төлем;

     7)  мемлекеттік ішкі және сыртқы  кедендік шекараны әрі-бері кесіп  өтіп

          тауарлар мен өнімдерді әкетіп, әкелуші тұлғалар жүзеге асыратын

          төлем;

     8) мемлекет кірісі болып табылатын  төлем;

     9) біршама-эквивалентті төлем;

     10)  көрсетілетін қызмет құнына  қарамастан (есепке алмай) жүзеге

          асырылатын төлем сияқты ерекшеліктері  көрініс табады.

     Қазақстан Республикасында мынадай  кедендік баждар мен міндетті  төлемдер:

     1) кедендік баждар;

     2)  кедендік ресімдеу үшін кедендік алым;

     3) тауарларды сақтағаны үшін кедендік  алым;

     4) кедендік ілесіп алып жүргені  үшін кедендік алым;

     5)  Қазақстан Республикасы кедендік органдарының лицензия бергені

         үшін алымы;

     6) кедендік ресімдеу жөніндегі маманның біліктілік аттестатын бергені

         үшін алым;

     7) алдын ала шешім үшін төлемақы  алынады. Қазақстан

        Республикасындағы мемлекеттік баждар мынадай

         объектілерден:

     Сонымен қатар консулдық алым  түріндегі мемлекеттік баж да алынады.

     Төлемақы. Телемақы — уәкілетті мемлекеттік органдар тарапынан өздеріне өтінішпен келуші тұлғаларға көбінесе материалдық сипаттағы табиғи, сондай-ақ кейде өзгеше мақсатта пайдаланылатын белгілі бір объектілерді, не болмаса соларға байланысты рұқсаттарды және құқықтарды бергені үшін сол занды немесе жеке тұлғалардан алынатын біршама-эквивалентті, міндетті ақшалай төлем.

     Төлемақының өзіне тән белгілері:  міндетті төлем; ақшалай төлем;  біршама-эквивалентті төлем; Салық  кодексімен және басқа да Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен негізделетін төлем болып табылады.

     Қазақстан Республикасындағы мынадай телемақылар:

1. жер учаскелерін пайдаланғаны үшін;
2. жер бетіндегі көздердің су ресурстарын пайдаланғаны үшін;
3. қоршаған ортаны ластағаны үшін;
4. жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін;
5. орманды пайдаланғаны үшін;
6. ерекше корғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін;
7. радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін;

     7-1) қалааралық және (немесе) халықаралық телефон байланысын

    бергені үшін;

8. кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін;
9. сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін алынады.

     Сонымен, салықтар экономикалық  өсудің негізгі факторы ретінде  көрініс табады және осындай  қасиетінің арқасында ұдайы өндіріс  процесін ынталандыру функциясы әрі дербес экономикалық категория болып табылады. Салықтардың табиғаты ұдайы өндіріс және экономикалық өсу заңдарымен айқындалады, сондай-ақ олар өте күрделі қаржылық-экономикалық құрылымымен ерекшеленеді.

     Салықтарға тән барлық функциялар мемлекеттік бюджеттің ақшалай қаражаттарың негізінен корпоративтік шаруашылык аясы субъектілерінің табыстары есебінен қалыптастыруға нысаналанған тұрақты байланыстың мемлекет пен салық төлеушілер арасында туындауы және дамуы барысында жүзеге асырылады. Өндіріс пен салық салу және мемлекеттік бюджет кірістерін қалыптастыру арасындағы тәуелділік ұтымды салық жүйесін құрудың және тиімді салықтық заң актілерін қабылдаудың теориялық және практикалық негізін құрайды.

     Салық салу процесі әдетте, салықтың  саны мен сапасы негізделген нақтылы ақшалай ресурстар ағының, оның әлеуметтік-экономикалық мағынасы мен бағытын салық жүйесіндегі фискалдық және реттеуші функцияларды қамтамасыз етуге бағдарлайды.

     Мемлекеттік — өктем билік  жүргізу аясы мен корпоративтік және жеке меншік аялары субъектілерінің арасындағы салықтық төлемдер ағыны корпоративтік және жеке меншік ақша қаражаттарына байланысты меншік нысанының ауысуымен, сондай-ақ меншік құқығының алмасуымен ерекшеленеді.

     Салық салу заң жүзінде айқындалып, белгіленген салықтарды тиісті аялар бойынша есептеу және нақтылы салықтық төлемдер сомасын республикалық немесе жергілікті бюджеттерге алу процесін білдіреді.

     Салықтар қоғамдағы экономикалық  қатынастардың аса қажетті звеносы,  бюджет — қаржы жүйесінің маңызды құраушысы, әлеуметтік-саяси қатынастардың басты элементі, мемлекеттік кірістің негізгі нысаны, жалпы мемлекеттік қаржылардың элементі, қоғамдык өндіріске мемлекет тарапынан экономикалық ықпал ету үшін пайдаланылатын механизм, мемлекеттік бюджет кірісін қамтамасыз ететін тетік, экономиканы реттеу және ынталандыру құралы, дербес экономикалық категория, мемлекеттік бюджет кірісі мен корпоративтік және жеке меншік шаруашылық аялардағы қаржылық қатынастарға тікелей қатысы бар объективті-субъективті қаржылық-экономикалық және құқықтық қоғамдық құбылыс болып табылады.

     Әлеуметтік-экономикалық процестерді  мемлекеттік реттеу барысында  қаржы-бюджет механизмі мен оның  құрамдас бөлігі — салықтар  пайдаланылады.

     Сонымен, салық объективті-субъективті  қаржылық-экономикалық және құқықтық құбылысты, ал салық салу мемлекеттік бюджеттің кіріс (салықтық кірісін) базасын қалыптастыруға байланысты қарқынды салықтық қатынастарды көрсетеді. Демек, салық салу ұйымдастыру - құқықтық категориясы ретінде көрініс табады.

     Салық салу жүйесінің ұғымын  мемлекеттің салық жүйесінің  экономикалық-қаржылық негізін (ірге  тасын) құрайтын, Қазақстан Республикасы  Салық кодексінің нақтылы баптарында  белгіленіп, бекітілген салықтар  мен баска да міндетті төлемдердің  объективті жиынтығы деп айқындауға болады.

     Салық салу жүйесі мемлекеттің  салықтық құзырының ауқымында  жұмыс істейді. Мемлекеттің салықтық  құзыры Қазақстан Республикасының  Конституциясында айқындалып, Салық  кодексінің ережелерінде зандық  көрініс тапқан тиісті мемлекеттік билік оргаңцарының салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеу және алу жөніндегі мемлекеттік өктем өкілеттіктері қамтитын ая болып табылады, сондай-ақ ол экономикалық кеңістіктегі мемлекеттің салық салу жүйесінің стратегиялық әлеуетін білдіреді.

     Салық салу жүйесі мемлекеттік  билік тармақтарының объективті-субъективтік  қызметтерін материалдық түсім  көзімен қамтамасыз ететін императивтік (әмірлі) нысан болып табылады.

     Дүниежүзілік салық салу практикасында  әр түрлі салықтар атқаратын  рөлдерге қарай:

1. англосаксондық модель;
2. еуроконтинентальдық модель;
3. латынамерикалық модель;
4. аралас модель сияқты базистік салық салу жүйесіне бөлінген.

     Англосаксондық салық салу жүйесі  негізінен жеке тұлғалардан алынатын  тікелей салықтарға сүйенеді.

      Еуроконтинентальдық салык, салу жүйесі жанама салықтарға бағдарланған.

     Латынамерикалық салық салу жүйесі  көбінесе жанама салыктардың  алынуын көздейді.

     Бухгалтерлік есепке алу Қазақстан  Республикасының бухгалтерлік есепке  алу және қаржылық есептеме туралы заң актілерімен, бухгалтерлік есепке алу стандарттарымен, сондай-ақ ұйымдардың есепке алу саясатымен регламенттелген, кәсіпкерлердің және ұйымдардың операциялары мен жағдайлары (мән-жайлары) жөніндегі ақпараттарды жинау, тіркеу және қорытындылау жүйесін көрсетеді.

     Кәсіпкерлер мен ұйымдарға қатысты қаржылық сипаттағы барлық мәмілелер мен жағдайлар осы аталған жүйеде Қазақстан валютасымен тіркеледі. Бухгалтерлік есеп ақпараттарын пайдаланушылар қатарына нақтылы кәсіпкерлер мен ұйымдардың өзі, олардың инвесторлары мен кредиторлары, мемлекеттің экономикалық және статистикалық органдары, салық органдары және т.б. жатады.

     Бұл ретте ескеретін маңызды  жайт, салық органдары тарапынан  салық салу мақсатында жүргізілетін  есепте — салық есебінде тиісті кәсіпорынның немесе ұйымдардың бухгалтерлік есебінің кейбір мәліметтері ғана пайдаланылады. Салықтық төлемнің сомасын есептеуге қатысты салық салу базасы қандай болсын ұйымның бухгалтерлік есеп мәліметтеріндегі қаржылық нәтижелеріне қарамастан айқындалады.

     Әйтсе де салық салу процесінің  бухгалтерлік есеп деректерінін  негізінде жүргізілетінің білу  қажет. Өйткені бухгалтерлік есеп  мәліметтері салық салу мән-жайларына  бейімделінеді. Демек, салық салудың  бухгалтерлік есепте көрсетілетін  кәсіпорынның шаруашылық қызметінің қаржылық нәтижесіне бағдарланатының жоқка шығаруға болмайды.

     Қазақстан Республикасындағы салық  салу айқындылығы нақтылы салық  төлеушіге қатысты салықтық міндеттемелердің  туындауының, орындалуының және  тоқтатылуының барлық негіздері мен тәртібін салық заңнамалық актілерде белгілеу мүмқкіндігін білдіреді.

     Бүгінде Қазақстан Республикасының  салық жүйесі өзінің құрылу  және жұмыс істеу негізіндегі  экономикалық-құқықтық принциптерінде  көзделген әлеуметтік-экономикалық  басымдылықтарға орай салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді мемлекеттік бюджет шығысының әлеуметтік бағдарына байланысты бөледі. Осындай мән-жайлар тұрғысынан салық жүйесіндегі іс-қимылдарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттері, орталықта және жергілікті аумақтарда жүргізілетін салықтық әкімшілендірудің негізгі бағыттары, республикалық және жергілікті фискалдық мүдделерді нақтыландыруға қажетті ақпараттар базасы, мемлекеттік бюджет кірістері мен шығыстарын теңдестірудің кешенді принциптері айқындалады.

     Салықтық құқық негізінде жүргізілетін мемлекеттік салық әкімшілігі салық жүйесінің тактикалық және стратегиялык салықтық әлеуетін, мақсатты әлеуметтік-экономикалық ұстанымдарды, ішкі және сыртқы салық саясатының принциптерін, салықтық құқықтық қатынастар жүйесін мемлекеттік баскаруды ұйымдастыру процесін қамтиды.

     Қазіргі заманғы Қазақстан Республикасының  салық жүйесін баскару негізінде  нарықтық түрлендірулерге айтарлықтай  бейімделген мемлекеттік салықтық  жоспарлау (болжамдау), мемлекеттік  салықтық реттеу және мемлекеттік салықтық бақылау сияқты салық механизмінің элементтері жатады.

     Мемлекеттің салық жүйесі.

     Бүгінде Қазақстан Республикасының  салық жүйесі мен салықтары  ұдайы және айтарлықтай реформалану  үстінде. Бұл процестердің өтпелі  кезең талаптары мен өмір тынысына, сондай-ақ мемлекет пен қоғамның мүдделері мен қажеттіліктеріне, республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттердің кірістері мен шығыстарын қалыптастыру принциптерін жаңалауға, салықтар жүйесін өзгертуге, салық салу базаларын таңдау және қалыптастыру әдістемелеріне орай жүзеге асырылып жатқаны белгілі.

     Салық жүйесі мемлекеттік билік  органдары мен салық төлеушілердің  өзара қарым-қатынастарын ұйымдастыратын  императивтік құрылым болып табылады  және ол мемлекеттің экономикалық  саясатының заңи күші бар құралы ретінде пайдаланылады.

     Мемлекеттің салық жүйесі салық  салу стратегиясын айқындауға  ат салысады және осы орайда  мынадай жағдаяттарды:

1. салық салу принциптерін;
2. салықтарды белгілеу және аумақта заңи күшіне енгізу тәртібін;
3. салықтар (жекелеген салықтар мен езге де міндетті төлемдердің түрлері мен тізбесін) жүйесін;
4. салықтан түсетін түсімдерді әр деңгейдегі бюджеттер арасында бөлу тәртібін;
5. салықтық қатынастарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін;
6. мемлекеттік салықтық бақылауды;
7. салықтық қатынасқа қатысушылардың жауапкершіліктерін;
8. салықтық қатынасқа қатысушылардың құқықтары мен тиісті мүдделерін қорғау тәсілдерін қамтиды.

      Мемлекеттің салык жүйесінін жұмыс істеуінін  және салык салудың негізінде  мына: