Педагогиканың жалпы мәселелері

Психологтар “құндылық” ұғымының жеке адамдарға қатысты жеке мәнін сипаттайтындығына тоқталады. Сонымен “құндылық дегеніміз – тарихи айқындалған қоғамның немесе топтың адамдарына шындық, мақсат және идеал ретінде пайдалы және қажетті құбылыстардың, қасиеттердің, табиғат пен қоғамдық құбыластардың түйіні.  Құндылық  тек өмірдегі бар нәрсе емес, оны жүзеге асыру, ол үшін күресу қажеттілігі. “Құндылық” ұғымын көптеген авторлар айқындалған қасиеттерді бөліп шығару арқылы сипаттайды. Маңыздылық, пайдалылық, сүйкімділік, абырой сияқты қасиеттердің айқындалатындығын түсіндіреді.

Кейбір зерттеушілер құндылық деп адамның мінез-құлқында көрінетін жалпы әлеуметтік бағыттылық деп т‰сіндірсе, тағы бір зерттеушілер оны жеке тұлғаның қандай да бір әлеуметтік құндылықтарға субъективті қатынасы ретінде қарастырады

Д. Н. Узнадзе  құндылық бағыттарды, бір жағынан, құбылыстардың белгілі бір семантикалық сипаттамасының, объектінің субъект үшін маңыздылығының санада көрініс тауып, санада бекемделу формалары ретінде қарастырса, екінші жағынан, іс-әрекетке әзірлік формасы ретінде, тиісті жағдайларда жүзеге асатын сана мен іс-әрекет процестерінің бірлігі ретінде қарастырады.

Дүниетаным дүние туралы жалпы мағлұматтардың жиынтығы ғана емес,сонымен қатар, қоғамның саналы мақсат-мүдделері мен адамгершілік, әлеуметтік, гуманистік құндылықтар – өмірдегі мінез-құлықтың бағытын таңдауды, оның қоғам мен өз өзіне деген жауапкершілікті қатынасын анықтауы. Дүниетанымдағы құндылық бағдар сананың қайнар бұлағы ол адамның  мәдениетті, өркениетті қалыптасуынан және оны  дамытуға талпынған іс-әрекетінінен көрінеді.

12 дәріс.Ұжым-тәрбие құралы

Мақсаты: педагогикалық процесте ұжымдық іс-әрекеттің ықпалдастығының ғылыми негіздерін сипаттау

Жоспары:

1. Ұжым, балалар  ұжымы ұғымдарына түсінік

2. Мұғалім мен балалар ұжымының өзара байланысы

Негізгі ұғымдары: ұжым, балалар ұжымы, ұжымдық-танымдық іс-әрекет

12.1. Ұжым, балалар ұжымы ұғымдарына түсінік

Ұжым мәселесімен педагогтар мен қатар философтар, психологтар, әлеуметтанушылар және т.б. да айналысуда.  Педагогикалық тұрғыдан теориясын қалыптастырып, дамытуға А.С.Макаренко, П.П.Блонский, Л.С.Выготский, Н.К.Крупская, ВУ.И.Сороко-Росиннский, С.Т.Щацкий және т.б. ғалымдар өзіндік тұрғыдан атсалысты.

Әрине, педагогикада ұжым мәселесін А.С.Макаренко  есімімен тікелей байланыстырамыз. Ол ұжымда жеке адамды қалыптастырудың  теориялық негізін құра отырып, оның басты белгілерен атап көрсеткен. Яғни, ұжым- басқа да бір ұжыммен органикалық  байланыста болатын қоғамның бір  бөлігі; қоғамдық маңызы бар мақсаттың  болуы; ұжым мүшелерінің іс-әрекетін ұйымдастыру; олардың арасында жауапкершілікті  қарам-қатынас орнату; өзін-өзі басқару  органдарының болуы.

Мектептерде балалар ұжымы сыныптардан тұрады және олар жалпы мақсаттарды жүзеге асыруға бірлесе араласып,  жақын  қарым-қатынас орнатады.

Сонымен оқушылар ұжымы дегеніміз ортақ  мақсатты, әлеуметтік маңызды іс-әрекет негізінде оқушылар бірлестігін  ұйымдастыру формасын айтамыз.  Ұжымның  жас ерекшелікке байланысты өзгешеліктері  бар. Айталық балалар ұжымының үлкендер ұжымынан ерекшелігі:

• қоғамдық құндылық пен жеке тұлғаның маңызды мақсатына бағытталған бірлескен іс-әрекеті;
• ұжым мүшелерінің еркін қарым-қатынас жасауы;
• ұжым мүшелерінің бір-бірімен өзара жауапкершілігі және тәуелділігі;
• өзін-өзі счайлау органдарының болуы. Көптеген зерттеушілер тапсырмаларды, рольдерді бөлудегі тең құқықтық, ұйымшылдық, адамгершілік психологиялық ықыластық, тәртіп және т.б.  да ерекшеліктерге тоқталған.

В.А.Сухомлинский балалар  ұжымы- өте сезімтал аспап, ол тек  педагог арқылы ғана дамиды, деп  тұжырым жасаған. Бұл дегеніміз  мұғалім ұжымның даму заңдылықтарын, сатыларын, оқушылардың жеке мүмкіншіліктерін білуі тиіс дегенді білдіреді.  Ұжвм дамуының негзгі заңдылығы –  перспективалық бағыттарының болуында, яғни жаңа перспективалар байқалғанда  ғана даму механизмі болады. А.С.Макаренко  перспектвалық бағытты үш топқа  бөледі: жақын, орта, алыс перспективалар. Ұжым проблемасын зерттеушілер қазір оны зерделеудің әртүрлі әдіс-тәсілдерін жасауда. Л.И.Новикова әрбір баланың тұлғалық қасиеттерін жан-жақты дамыту құралы ретінде балалар ұжымын басқарудың барынша тиімді жолдарын зерттеуде. Т.Е.Конникова ұсынған ғылыми бағыт ұжымның басты қызметін оқушының құлықтық дамуымен байланыстырады. Р.С.Немов, А.Г.Кирпичник  өз жұмыстарында  балалар ұжымының қызметін жүйелі бағалауға үлкен мән береді.

12.2. Мұғалім мен балалар ұжымының өзара байланысы мен дамуы

Балалар ұжымымен  мұғалімнің бірлесе жұмыс атқаруы  белгілі бір кәсіби қасиет-сапаларды  қажет етеді. Мұғалімнің кәсіби маңызды  қасиеттерін анықтау мәселесін  А. Сатынская, В.А.Сластенин, Г.Сманова, К.Успанов  және т.б. сынды ғалымдар қарастырған. Ал, Н.Д.Хмель біртұтас педагогикалық процесс теориясының  негізгі заңдарын басшылыққа ала  отырып, педагогикалық процестің  іске асыруын қамтамасыз ететін тұлғаның  салыстырмалы орнықты сапалары мен  ерекшеліктерін жиынтығын педагогтың кәсіби маңызды қасиеті деп түсіндіреді. Яғни, біртұтас педагогикалық процестің  нәтижелілігі “педагогтар-оқушылар”  жүйесіндегі өзара қатынастың, ықпалдастықтың деңгейіне байланысты. 

Мұғалімнің оқушылармен дұрыс  өзара қарым-қатынас  жасауының  негізінде  балалар ұжымының  қызметін ұйымдастыруға даярлығы сипатталады.  Педагогикалық  процесс барысында  өзара қарым-қатынас және өзара  ықпалдастық  тәрбиелеуші механизм болып табылады, сонымен қатар  іс-әрекеттегі ынтымақтастықтың сипатына тәуелді.  Мұғалім  өзінің тәжірибесі мен білімінің негізінде  балалар  ұжымының  қызметін ұйымдастыруға  дайын болуы керек. Ал, оқушылардың  мақсатты түрде ұйымдастырылған  оқу іс-әрекеті олардың ұжымдық  сипатын береді. Ұжымдық бірлескен  іс-әрекетке сабақтан тыс уақыттағы  қызмет  түрлерінің де  маңызы зор. Мұғалімдердің балалар ұжымымен кәсіби ұйымдастырылған жұмысы барысында  олардың әлеуметтік   белсенділігі ретінде  күрделі тұлғалық-кәсіби қасиеттер қалыптасады.  Ұжымды қалыптастыруда сынып жетекшісі маңызды роль атқарады, ол үнемі оқушылармен атқарылған жұмыстарды тіркеп оларға талдау жасап  отыруы тиіс.

Ұжымды қалыптастыру барысында оларға қойылатын талаптардан  бөлек оның жеке кезеңдеріне немесе А.С.Макаренко бойынша “сатыларына”  тоқталар болсақ, оқушы ұжымын дамытудың  бірінші сатысы әдеттегідей олардың  қарым-қатынастарының нашар ұйымдастырылуымен  сипатталады, балалар ұжымға формальды  түрде топтастырылады. Яғни, сынып  белсенділері болмағандықтан, мұғалім  сыныпқа тиісті талаптарды өзі қояды.  Бұл кезеңде мұғалім  сабақта, сабақтан тыс уақыттарда оқушыларды бірлесіп атқаратын іс-шараларға  тартуы және ол балалардың өзімен жақсы  таныс болуларына аса мсән беруі  тиіс. Ұжымды  дамытудың келесі кезеңінде  талаптарды мұғалім ғана емес, сонымен  қатар белсенді топ мүшелері де  қоя бастайды.  Сабақ барысында  және сабақтан тыс іс-шаралар көбейіп, күрделеніп ауқымдана түседі. Ал, топ  белсенділері  тапсырмаларды жеке оқушылардың  мүдделерін көздейтіндей  емес, ұжым қажеттіліктеріне сай тұрғыда  бөледі. Оқушылар  өзін ұжым мүшесі ретінде санап өз әрекеттерінің  қоғамдық маңызын түсіне бастайды. Оқушы ұжымының дамуының үшінші кезеңінде  ұжымның әрбір мүшесіне  де жекелеген  талаптар қойылады. Оқушылардың өз-өзіні  басқаруының деңгейі  жоғарылап, қоғамдық пікірлер ескеріле бастайды. Яғни, мұндай ұжым оқушыларды ұжымшылдыққа тәрбиелеу құралы бола алады және әрбір оқушының тұлға ретінде  дамуына барлық жағдайлар жасалады. Барлық даму сатыларында мұғалім  үздіксіз тәрбиелеу міндеттерін  атқарады.

ІІІ бөлім. Оқыту теориясы

13 дәріс.  Дидактика-оқыту теориясы

Мақсаты: оқыту теориясы және педагогикалық процестегі оқытудың мазмұнын ашып көрсету

Жоспары:

1. Дидактика-оқыту теориясы.

2. Оќыту – педагогикалыќ процестіњ ќҒрамдас бҰлігі.Оқытудың атқаратын қызметі

Негізгі ұғымдар: педагогикалық процесс, дидактика, оқыту процесі, тәрбие процесі, оқытудың қызметі, студенттердің танымдық іс-әрекеті,  прагматизм, ақыл-ой әрекетін қалыптастырудың кезеңдік теориясы, оқытудың заңдылықтары мен принциптерті.

13.1 Дидактика – оќыту теориясы.  

Жоғарыда  айтылғандай тұтас педагогикалық  процестің компоненттері оқыту  мен тәрбиелеу болып табылады. Екеуі өзара байланыста, тұтастықта жүргізіледі. Дегенмен бұл компоненттердің  өзіндік ерекшеліктері де бар. Педагогикалық  процесте оқыту процесі ерекше орынға ие. Оқыту барысында білім, білік, дағды және жеке қасиеттер қалыптастырылады. Оқыту процесінің теориялық негізін, оның заңдылықтарын, принциптерін, әдістерін  және т.б. мәселелерін педагогиканың  өзекті саласы- дидактика атқарады.  Дидактиканы дамытуда Я.А.Коменский, И.Г.Песталоцци, И.Ф.Гербарт, Д.Дьюи, К.Д.Ушинский, П.Ф.Каптерев, М.А.Данилов және т.б. үлкен  үлес қосты. Бұл ұғымды алғаш рет  ғылыми тұрғыдан ендірген неміс педагогы Вольфганг Ратке (1571-1635). Дидактика  гректің dіdaktіkos- оқытушы, үйретуші деген сөзінен шыққан.

Дидактика ғылым ретінде төмендегідей мәселелерді қарастырады:

• Не үшін оқытамыз (оқыту мен білім берудің );
• Кімді оқытамыз (оқыту субъектілері);
• Оқытудың қандай стратегиялары тиімді (оқыту принциптері);
• Неге оқытамыз (білім беру, оқыту мазмұны );
• Оқытуды қалай ұйымдастырамыз (оқытуды ұйымдастыру формасы);
• Оқытуға қандай құралдар қажет (оқулықтар, оқу құралдары, компьютерлік бағдарламалар, дидактикалық бағдарламалар және т.б.);
• Оқыту нәтижесінде неге қол жеткіземіз (оқыту нәтижелерін сипаттайтын көрсеткіштер мен өлшемдер);
• Оқыту нәтижелерін қалай бақылау мен бағалауға болады (оқыту нәтижелерін бақылау, бағалау әдістері.).

Оќыту теориясы єдетте дидактика деп аталады. Дидактика  сҰзініњ мєні – гректіњ dіdasko – «‰йретемінң, «оќытамынң деген Ғѓымынан бастау алѓан.

Дидактика «нені  оќытуң, «ќалай оќытуң мєселелерімен шҒѓылданатындыќтан мҒны оќыту теориясы тҒрѓысынан Ғѓынып оќыту процесіне ќатысты оќушыѓа білім беру, оќыту зањдылыќтарына байланысты аќыл-ой тєрбиесініњ негіздері ж‰йесінен ќарастырылады.

Оќыту технологиясы негіздері – білімніњ мазмҒнын айќындайтын оќу жоспары, оќу баѓдарламасы, оќулыќ пен оќу ќҒралдарымен оныњ єдістеме саласындаѓы білім, тєрбие беру ж‰йесіндегі зањдылыќтарды бір-бірімен бҰлмей бірлікте ќарайды.

Дидактика оќу  орындарында оќытылатын барлыќ пєндерге ќатынасты, ортаќ зањдылыќтар мен  ережелерді талќылайды. Сондай-аќ оќытудыњ негізгі мазмҒнына байланысты мєселені мењгеру єдістері мен оны Ғйымдастыру т‰рлерін аныќтайды. Былайша айтќанда, дидактика оќыту принциптерін, оќытуды Ғйымдастыру єдістері мен т‰рлерін білдіреді. Сонымен ќатар дидактика жеке пєндерді оќыту ерекшеліктеріне ерекше зейін ќояды. Жеке пєндерді оќыту, білім беру, тєрбиелеуді пєндік дидактика, немесе сол пєнніњ єдістемесі деп те атаймыз. Дєлірек айтќанда, жеке пєн єдістемесі жалпы дидактикаѓа с‰йенсе, жалпы дидактика тиісті деректерді жеке пєн єдістемесінен алып пайдаланады. Дидактиканыњ негізгі категориялары – білім беру, оќыту, сабаќ ж‰ргізу, оќу, оќыту принциптері жєне мҒныњ ќҒрамды бҰлімдеріне тиесілі міндеттері, мазмҒны, т‰рлері, єдістері, ќҒралдары, оќытудыњ нєтижелі т‰рде ж‰зеге асуына негіз болып табылады. Дидактика ‰немі дамып, Ұркендеп отыратын сала. ¤йткені білім беру мен оќытуды терењ зерттеп, оны мењгермейінше ѓылымды жетілдіріп, Ұмір талаптарын орындап уаќыт мєресінен шыѓу м‰мкін емес.

Оќыту – танымдыќ іс-єрекетініњ психологиялыќ-педагогикалыќ  негіздері. Оќыту – Ғстаздар мен шєкірттіњ бірлескен єрекеті. Оќыту ‰рдісініњ логикасын оныњ ќҒрылымы аныќтайды. Ал ќҒрылымды танымдыќ іс-єрекеттіњ кезењдері бойынша сипаттасаќ, ол кҰбінесе мына ж‰йеде болады:

• танымдыќ міндеттерді жете т‰сіну;
• жања деректер мен т‰сініктерді ќабылдау;
• Ғѓыну – жања деректер мен т‰сініктерді кҰњілге ќондырып, ойлану;
• білімдік маѓлҒмат атќарылѓан іс-єрекетке байланысты даѓдыны ќалыптастырып, оны бекітуді жетілдіреді;
• меңгерген материалдарын Ұмір практикасында ж‰зеге асырып, іс ж‰зінде наќты ќолдана білу;
• оќушыныњ Ғѓым-т‰сінігі мен атќарѓан іс-єрекетініњ ќандайлыќ дєрежеде екендігін талдап, мењгерген даѓдысын тексеру, баѓалау.

Танымдыќ  Ғѓым т‰сінікті болса жєне онда ќойылѓан міндет айќын болса, оќушыныњ Ұздігінен ізденіп, тиісті сауалдыњ шешімін табуѓа ынталы кіріседі де оќыту процесіндегі зањдылыќтар тиісті ретімен ж‰зеге асады. Сабаќ барысында жања деректермен танысып т‰йсінуі, ќабылдауы оны Ғѓынуѓа жол ашады. ¤йткені ќабылдау – адамѓа тікелей єсер ететін заттар, немесе ќҒбылыстыњ санада бейнелену процесі болса, ал т‰йсіну сананыњ сыртќы єлеммен байланысы тҒрѓысынан т‰сінеміз, былайша айтќанда т‰йсік сезім м‰шелеріне єсер еткен ќҒбылыстардыњ шартты бейнеленуі.

Оќушыны жања материалдармен таныстыру, олардыњ  тікелей ќабылдауына м‰мкіндік  туѓызатын болса, бҒл процесс таныстыру, баќылау, практикалыќ жҒмыстар арќылы, немесе оқытушының жанама т‰сіндіруі, эвристикалыќ тҒрѓыда ізденту, оќулыќтар бойынша атќарылатын жаттыѓу, тапсырманы орындау бойынша ж‰зеге асады.