Педагогиканың жалпы мәселелері

- оқушыларға, мүмкін болған кезде, тапсырмаларды еркін таңдау құқығын бере алу; және т.б.

Оқытуда ауызша әдістер мектепте, бұрыннан-ақ, басты орын алып келеді. Мұғалім сөзі, оқулықтар – оқыту процесінің бұрыннан келе жатқан құралдары. Алайда, соңғы он жылда олар мәселелік сипатқа ие болып келеді. Мәселелік әдіс ақырындап оқулықтар мазмұнын өзгертіп келеді. Оқулықтар құрылымындағы, пән оқытушысының оқу материалын түсіндіруіндегі жүйелі мәселе қою әдісі оқыту процесінде басты орынға ие болуда. Бұл әдіс барысында  дәстүрлі көрнекілік және техникалық құралдарды да қолдану арқылы іске асырылады.

1980 жылдары өткізілген  дүниежүзілік 40-шы коференция өзінің ұсыныстарында “оқушылардың ғылыми зерттеулер мен технологиялық даму процестеріне қатысу белсенділігін арттыратын лабораториялық, эксперименталды және тәжірибелік сабақтарды кеңінен өткізудің” қажеттілігін атап өткен. Осыған байланысты, көптеген батыс елдердің мектептерінде лабораториялық сабақтарға арналған уақыт екі есе көбейтілген, лабораториялық тапсырмалардың мазмұны эвристикалық сипатқа ие болуда. Қатаң талапқа негізделген тапсырмалар, көбінесе, оқушыдан шығармашылық әдіс пен өзіндік ойлауды керек ететін ізденіс міндеттерімен алмастырылады. Сонымен қатар, оқушылардың өзіндік жұмысының, оқыту тәсілі ретінде, оқушылардың өздігінен білім алуға, жұмысты жоспарлаудың маңызды дағдыларын қалыптастыруға, оны ұйымдастыру мен өзін өзі бақылауға, ақпаратты талдау мен сараптауға, жалпы қорытынды жасауға, жұмысқа тиісті түзетулер енгізуге дайындығына аса маңызды болып табылады.  Өздік жұмыстың дәстүрлі түрі – үй жұмысы, оны оқушы мұғалімнің көмегінсіз орындайды.  Кейде тапсырма ерекше материал жинастырумен, сұрақ-жауап, бақылау жүргізумен байланысты болып келеді. Мұндай өздік жұмыс – жоба деп аталады. Оқушылар тобы немесе жеке оқушы жобаның тақырыбы мен міндеттерін анықтап, тек мектеп қабырғасында ғана емес, сондай-ақ мектептен тыс  жұмыстарды да атқарады (мұрағаттарда, мұражайларда, қалалық кітапханада, мекемелерде т.б.). Жоба әдісі оқушыны оқу субъектісі етіп қана қоймай, оның қазіргі ақпараттар заманындағы өте маңызды әртүрлі каналдан келіп түскен ақпаратты жинастыру мен талдау дағдыларын қалыптастырады.

Танымдық және шығармашылық белсенділікті арттыру міндеті дидактикалық рольдік ойындардың пайда болуына себеп болды. Ал, рольдік, іскерлік ойындар мен драматизация ынта-ықыласты оятатын мықты педагогикалық тәсіл ретінде қарастырылады. Ол мұғалім оқушыларға мәселені шешу, қарама-қайшылықтан шығу жолын табу міндетін қойған кезде ерекше нәтиже көрсетеді.

 

 

14.2 Оқытудың әдіснамалық және  психологиялық негіздері. 

 Оқытудың ұйымдастырылуы формалары  мен әдістерін таңдау педагогикалық  процесстің жалпы әдіснамасының  ұстанымдық ережелері негізінде  дамиды және оқушылардың танымдық  әрекеттерінің ұйымдастырылуымен  тікелей байланысты. Сондықтан да  оқытудың әдіснамалық негізі  арнайы құрастырылады. Соның ішінде  бихевиризм және прагматизм –  оқып білудің тәсілдерін (тетіктерін) түсіндіруге мүмкіндік жасайтын, оқытудың кең таралған тұжырымдамалары.  Бұл бағыттарға экзистенцализм  және неотомизмде қосылады. Олар  оқытудың ролін төмендетіп, сезімді  тәрбиелеуге ақыл – ойды дамытуды  тәуелді деп таниды. Жаңа бағыттардың  ішінде Д.Бруннердің (АҚШ) жасаған  “жаңалық ашу арқылы оқыту”  тұжырымдамасына  ерекше назар  аударуға болады. Бұл тұжырымдама  бойынша оқушылар дүниені өз  бетінше жаңалық ашулары арқылы  тануға білімдері арқылы жетеді  деп біледі. Ал, шығармашылықта оқытуға  тән ерекшелік, белгілі бір  тақырып бойынша мәліметтерді  жинақтап, бағалау және соның  негізінде тиісті қортындыны  жасау ғана емес сонымен қатар,  оқылып отырған материалдың шеңберінен  тыс заңдылықтарды да анықтау  деп есептейді. 

Оқыту процесінің әдіснамалық негізін объективті дүниені танудың арнайы түрін  және ғылымның танымын бейнелейтін, оқушылардың іс-әрекеттерінде оқуды  салыстыру арқылы түсіндіруге болады. Ғылым объективті жаңаны, ал оқушы  – субъективті жаңаны таниды және ұғымдарды, заңдарды, теорияларды, ғылыми дәйектерді меңгереді.

Оқыту процесін танымның арнайы процесі  ретінде оның үнемі қозғалыстағы, дамушы процесс ретінде - қарама-қайшылықтар  маңызын есте сақтау керек. Мұндағы  негізгі қайшылықтар оқыту процесіндегі қозғау күші, өйткені таным процесі  үздіксіз іс-әрекеттегі шынайы құбылыс. Бұл тұрғыда М.А.Данилов оқытудың қозғалыстағы қадамдары танымдық және практикалық міндеттермен оқушылардың  білімдерінің, іскерліктерінің және дағдыларның деңгейлерінің, олардың  ой-өрісінің дамуы мен қатынастарының арасындағы қарама-қайшылықтар деп  түсіндіреді. Ал, педагогикалық процестің  қозғаушы күші- тұлға дамуының қарама-қайшылықтарымен  байланысты деп тұжырымдайды.   

            К.Д.Ушинский өзінің “Адам тәрбие  пәні” атта еңбегінде, баланың  түрлі жас ерекшелігі кезеңіндегі  негізгі психологиялық даму ерекшеліктерін  айта келе,  баланы білімдендірудің  негізгі факторы оқыту мен  тәрбиелеу деп көрсетеді. Оқыту  мен тәрбиелеу бірін-бірі үнемі  толықтырып отыратын педагогикалық  процестің құрамдас бөлігі. Бұл  тұрғыда психолог ғалым Л.С.Выготскийде  оқыту мен дамудың арақатынасы  мәселесін шешудің өзіндік тәсілдерін, оқыту мен даму бір-біріне тәуелсіз  екі түрлі процесс; оқыту кемелденуге  негізделеді,  оқыту мен даму  процесінде пайда болатын мүмкіндіктерді  пайдаланады;оқыту мен даму  екі  түрлі салыстырмалы процесс; оқыту  дамудан кейін жүріп отыруы  мүмкін, сонымен қатар дамуды  алға жылжыта отырып, оның алдында  болуы да мүмкін деп қарастырады.  Д.Б.Эльконин мен В.В.Давыдов оқытудың  мазмұнының өзгерісін іздестіру  керек деп есептесе, Н.А.Менчинская, Д.И.Богоявленская, Е.А.Кабанова-Миллер  білімді, іскерлікті және дағдыны  меңгеру тиімділігі ақыл-ой іс-әрекеттірінің  тәсілдерін жетілдірудің көмегімен  арттыруға болады деп дәлелдейді.  Л.В.Занков оқытудың дамытушылық  әдістеріне ең бірінші, оқыту  процесінің өзін жетілдіру арқылы  қол жеткізуге болады деп тұжырымдаса,  П.Я.Гальперин, Н.Ф.Талызина баланың  ой-өрісінің дамуына ақыл-ой әрекеттерінің  кезеңді қалыптастырудың әсерін  зерттеген, Т.В.Кудрявцев, А.М.Мотюшкин  оқытудың дамытуылық әсері педагогикалық  әрекетттер мазмұнында проблемалы  оқытудың ролін арттырғанда   ғана артатынын дәлелдеген.

Оқыту процесі психологиялық тұжырымдамаларға сүйене отырып,  дидактикалық жүйелерге  негізделеді. Дидактикалық жүйе оқытудың мақсатына жетуге қызмет ететін, біртұтас құрылымды жасайтын элементер жиынтығын  құрайды. Педоцентристикалық тұжырымдамада  оқытудағы басты роль  оқуға  баланың іс-әрекетін ұйымдастыруды  жатқызады. Бұл тәсілдің негізінде  Д.Дьюидің жүйесі, Т.Кершенштейнердің еңбек мектебі, В.Лайдың ХХ ғасырдың басындағы педагогикадағы реформа  кезеңінің теорияларын жатқызуға  болады. Қазіргі кездегі дидактикалық жүйе, екі жақтылы оқыту мен  оқу – оқытудың іс әрекетінен тұрады,  олардың дидактикалық қарым-қатынасы дидактика пәнін құрайды деген  тұжырымдамадан негіз алады. Сонымен  қатар дамыта оқыту теориясынан, психикалық дамуға бағдарланған (Л.В.Занков, З.И.Калмыкова, Е.Н.Кабанова-Миллер) және тұлғалық дамуды  ескеретін тұжырымдамаларды (Г.А.Цукерман, В.В.Давыдов, Д.Б.Эльконин, С.А.Смирнов) ерекше атауға болады.

Бүгінде маңызды  дидактикалық танымдық тұжырымдамалар: дамыту тұжырымдамасы (Г.И.Щукина, т.б.), дамыта оқыту тұжырымдамасы (Л.В.Занков, т.б.), проблемалық оқыту  тұжырымадамасы (М.И.Махмутов, т.б.), ақыл-ой әрекетін кезеңді қалыптастыру теориясы (П.Я.Гальперин, т.б.), білім беру мазмұны  теориясы (Л.Я.Лернер, т.б.), мазмұнды толықтыру  теориясы (В.В.Давыдов, т.б.), оқу процесін тиімдендіру теориясы (Ю.К.Бабанский), оқушылардың танымдық іс-әрекетін белсендіру теориясы (Т.И.Шамова, т.б.), оқыту әдістерінің  теориясы (М.И.Махмутов, В.А.Онищук, т.б.), өзіндік жұмыстарды ұйымдастыру  теориясы (М.А.Зорина, М.К.Журавлев, т.б.), біртұтас педагогикалық процесс  теориясы (Н.Д.Хмель, т.б.), оқытудың тұжырымдық тәсілі теориясы (В.Дьяченко, т.б.). теориялар  мен тұжырымдамалардың маңызы зор .

 

15 дәріс. Оқыту заңдары, зањдылыќтары және принциптері

Мақсаты: Студенттерді оқытудың заңдары, заңдылықтары және негізгі принциптерімен таныстыру, тәжірибеде қолдануға үйрету.

Жоспары:

1. Оқытудың заңдары, заңдылықтары.

2. Оқытудың негізгі принциптері.

Негізгі ұғымдар:  оқыту заңдары, заңдылықтары, кезеңдері, принциптері, және т.б.

 

15.1. Оқыту заңдары,  заңдылықтары және кезеңдері.

 

Оқыту процесін іске асыру белгілі бір заңдылықтарды  меңгеру негізінде жүзеге асады. Құбылыстар мен процестер арасындағы обьектілі, маңызды, қажетті, жалпы, берік, белгілі жағдайда қайталанатын өзара  байланыс заңдылық деп аталады. Өзара байланысы бар обьектілер, байланыстың түрі, сипаты, қызмет аясы аынқталған кезде заңдылықты заң деп білеміз. Оқыту процесінің заңдылықтары оның тұтастығын дәлелдейді. Оқыту заңдылықтары сыртқы және ішкі, жалпы және жеке деп бөлінеді. Сыртқы заңдылықтар оқытудың қоғамдық шарттардан, саяси-әлеуметтік жағдайлардан тәуелділігін сипаттайды. Ішкі заңдылықтар оқытудың мақсаты, әдістері, құралдары, түрлері арасындағы байланыстарды сипаттайды. Жалпы заңдылықтар бүкіл оқыту жүйесін қамтыса, жеке заңдылықтар оқыту жүйесінің нақты, жеке бөліктерін қамтиды.

Оќыту ісініњ табысты болуы білімдік негіздер мен оныњ к‰рделі ќҒрылымын білумен шектелу емес, мењгерген таным-т‰сініктерді ж‰зеге асыра алумен жєне оныњ зањдылыќтарын орындауѓа ќалыптастыру арќылы орындалады. Оқытуда ескерілетін зањдылыќтар:

• Оќытудың қоғамдық-әлеуметтік талаптарға сай болуы.
• Оќыту арќылы тҒлѓаныњ Ұздігінен єр жаќты ењбектеніп дамуына баѓдар берумен ынталандыру.
• Белсенді іс-єрекетке баулу.
• Даму белсенділігіне ќажетті мотивтер туѓызу.
• Оќыту барысында шєкіртке талап ќоя білу жєне оларѓа сенім білдіре отырып, ќҒрметпен ќарау.
• Білімді мењгеру барысындаѓы ќиындыќты жењудегі шєкірт ќуанышын, ынтасын ќолдай білу.
• Оќушыныњ шыѓармашылыќ нышандарын демеп, оны ілгері жетілдіре т‰суін ќолдау.
• Оќыту барысында тҒлѓаныњ жас ерекшелігін жєне дербес Ұзгешелігін есепке алу.
• Оќытуда жеке оќушы мен Ғжымныњ белсенділігін кҰтерудегі ынтымаќтастыќты саќтауѓа ыќпал ету.
• Оќытуда ұстаз, отбасы, бҒќара кҰпшіліктіњ бірыњѓай талап ќоюына ыждаћаттылыќпен ќарау.

И.Г.Песталоцци өз кезінде, белгісізден белгіліге, түсініксізден  түсініктілікке өту заңын ұсынған. Неміс педагогі Э.Мейман өзіндік тұрғыдан төмендегідей заңдылықтарды ұсынады:

• жеке адамның табиғи ерекшеліктері дамытылады;
• алдымен баланың өмір сүруге қажетті қабілеттері дамытылады;
• балалардың дене және рухани дамуы біркелкі дамымайды.

Оқытудың жалпы заңдылықтарына:

• оқыту мақсаты.
• оқыту мазмұны;
• оқыту сапасы;
• оқыту әдістері;
• оқытуды басқару;
• оқытуды белсендендіру.

Оқытудың жеке заңдылықтарына:

• жеке дидактикалық (оқыту нәтижелері қолданылатын әдістер, құралдар және оқытушының кәсіби біліктілігіне және т.б. байланысты);
• гносеологиялық (оқыту нәтижесі студенттің танымдық белсенділігіне байланысты);
• психологиялық (оқыту нәтижесі әр студенттің қабылдау, меңгеру деңгейіне байланысты );
• әлеуметтік (индивидтің дамуы, оның басқа да индивидттермен қарым-қатынасына байланысты );
• ұйымдастырушылық (оқыту нәтижесі, оны ұйыдастырушының студенттерді қызықтыра алуына, белсендендіруіне байланысты).

 

Оќыту барысында шєкірттіњ мењгерілген білімін ќазына деп білсек оны ілгері дамытып, Ұрістетуге баѓдар беріп, жол-жосыѓын ‰йрету – оќыту єдісімен сабаќтас.

Заңдылықтар объективті, қажетті, жалпы, тұрақты  және белгілі бір жағдайларда  қайталанып отыратын өзара байланыстарды  сипаттайды. Феноменннің мәнінің  қатаң түрде айқындалған ерекшеліктері  – заңдарды құрайды.

 

15.2. Оқытудың негізгі принциптері.

 

Қазіргі таңда  оќу орындарыныњ жањарып ќайта  ќҒрылуына байланысты оќыту, білім беру тҒрѓысындаѓы басты маќсат та, міндет те алдыњѓы саптаѓы дамыѓан елдердіњ дењгейіне сєйкес белгіленген мемлекеттік стандарт дєрежесінде ѓылым негіздері мењгеріліп уаќыт талабына ‰йлесімді тєрбиеленген адамдарды ќалыптастыру болып табылады. Жас Ғрпаќтыњ ќалыптасуы шєкіртке берілетін ѓылыми білімніњ мазмҒнына тєуелді деп білсек, оныњ ж‰зеге асуы оќыту арќылы орындалады және білгілі бір заңдар, заңдылықтар және принциптерге сүйенеді.

Яғни, оқыту процесі  белгілі бір заңдар, заңдылықтар  мен принциптерді ұстану арқылы іске асырылады. Мұндағы принцип –  белгілі бір мақсатқа жету барысында  міндетті түрде ұстанатын қағидалар  жиынтығы.

Оқыту принциптеріне:

• оқытудың ғылымилық принципі (оқытылатын ғылымның тілі мен қисыны, бүгінгі күн талабына сай ғылымның негізгі теориялары мен ұғымдарын, ғылымның нақты әдістерін, қоғамдық және табиғи құбылыстардың ғылыми-таным әдістерін);
• оқытудың тарихилық принципі (тарихи даму кезеңдерінің сақталуы);
• көрнекілік принципі;

 Я.А.Коменский бұл  принципті “Дидактиканың алтын  ережесі” деп атаған. Көрнекілік  принциптің құралдары: нақты объект; көлемді құралдар (модель, макет,  муляждар және т.б.); көркем сурет  (картиналар, фото суреттер, диафильмдер,  т.б.); аудио,видио аппараттар және  т.б.

• жеткіліктілік принципі;
• саналылық, белсенділік принципі;
• жүйелілік, бірізділік принципі;
• өмірмен байланыстылық принципі;

Оқыту заңдары мен заңдылықтарына сәйкес оның принциптері түзеледі. Олардың бірлікте қарастырылуы мен  іске асырылуы оқытудың тиімділігін  арттырады және нәтижеге алып келеді.

 

 

16 дәріс.  Қазіргі кездегі білім берудің мазмұны

Мақсаты: Қазіргі кездегі білім беру мазмұны мәселесі туралы теориялық және практикалық білімдерді сипаттау, олар туралы жалпы мағлұмат беру

Жоспары:

11.1. Білім беру мазмұнынының мәні және принциптері

11.2. Білім беру мазмұнының  негізгі компоненттері

Негізгі ұғымдар: білім, білім беру, білім мазмұны, құжат, білім мазмұнының негізгі компоненттері

 

16.1. Білім беру мазмұнының мәні