Азаматтардың құқықтарын қорғаудың кепілдіктері атты курстық жұмыста аталмыш мәселелер жан-жақты қарастырылған

 Адамның жеке азаматтың өз  құқықтары мен бостандықтарын  жүзеге асыруда басқа адамдардың  құқықтары мен бостандықтарын  бұзбауға, конституциялық құрылыс  пен қоғамдық иманды лыққа  нұқсан келтірмеу ге тиіс. Адам  құқықтары қоғамдық қатынастармен  тығыз байланыста болады және  соған байланысты арнайы топтарға  жіктеледі. 

 Заң ғылымдарының докторлары  Сәкен Өзбекұлы және Өмірәлі  Қопабаевтың 2006 жыл ғы «Жеті  жарғы» баспасында шыққан «Мемлекет  және құқық теориясы» оқулығында  олар былай жіктеледі: 

1. Жеке құқықтар мен бостандықтар.
2. Саяси құқықтар мен бостандықтар.
3. Әлеуметтікэкономи калық және мәдени құқықтар мен бостандықтар.

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы  азаматтардың жеке құқықтары  мен бостан дықтарын демократиялық  сипатта жариялай ды және «адам  және азамат» деген тарауда  нақтылы сипатталған. 

 а) Өмір сүру құқығы (15бап)  «Әркімнің өмір сүруге құқығы  бар. Ешкімнің адам өмірін қиюға хақысы жоқ».

 б) Әркімнің өз құқық тары  мен бостандықтарының сот арқылы  қорғалуына құқығы бар (13бап). Жеке адамның заң қорғайтын  құқықтары мен бостандықтарына,  мүдделеріне қол сұғылған жағдайда  сот арқылы қорғалады. 

 в) Қажетті қорғану құ қығы (13бап). Әрбір адам және азамат  заңға қайшы келмейтін барлық  тәсіл дерді қолданып, қорғануға  құқығы бар. Атап айтқанда, жеке  меншікті, өмірін, денсаулығын. 

 г) Әркім өзінің жеке басының  бостандығына құқығы бар (16бап). Қа зақстан Республикасында

 соттың санкциясынсыз ешкімді  қамауға алуға немесе тұтқындауға  жол берілмейді.

 д) Адамның қадірқасиетін  қорғау құқығы (17бап). Мемлекетте  еш бір азаматты азаптауға,  оған қарсы қатыгездік, зорлықзомбылық  жасау ға тыйым салынады. Мұн  дай әрекетке барғандар заң  алдында қатаң жауапқа тартылады  және т.б.

 Саяси құқықтар мен бостандықтар:

а) Сөз бостандығы құқығы. Әркім  заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақ парат  алуға және таратуға құқылы (20-бап).

б) Қазақстан Республикасының азаматтары бейбіт әрі қарусыз жина луға, жиналыстар, митин гілер мен демонстрациялар, шерулер өткізуге жә не тосқауылдарға  тұруға құқығы бар (32-бап).

в) Азаматтар мемле кеттік органдарын сайлау ға және сайлануға, рефе рендумға қатысуға, мемлекеттік қызметке кіруге құқығы бар (33бап).

 г) Бірлесу бостандығы құқығы (23-бап). Азаматтар өздерінің алдына қой ған мақсаттарын, мүдде лерін іс жүзіне асыру үшін партиялар, кәсіподақ, қоғамдық ұйымдар құруға құқылы.

Әлеуметтік экономикалық және мәдени құқықтары мен бостандықтары:

 а) Жеке меншікке ие болу  құқығы (26-бап). Конституция бойынша жеке меншік пен мемле кеттік меншік тең дәрежеде қорғалады (6-бап).

 б) Әрбір азаматтың еркін  кәсіпкерлікпен шұғылдануға құқығы  бар. Бұл қызмет тек «заң  тыйым салмағанның бәріне рұқсат»  шеңберінде жүзеге асуы тиіс.

 в) Қазақстан Республикасының  азаматы еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін  таңдауға құқығы бар (24-бап).

 г) Демалуға (24-бап), денсаулығын сақтауға (29-бап), жасы келгенде, мүгедек болғанда, асыраушысынан айырылған жағдайларда жалақы немесе зейнетақы, жәрдемақы алу ларына (28-бап), неке мен отбасы, ана мен әке және бала мем лекеттің қорғалуында болуы (27-бап) құқықтары.

 д) Азаматтардың білім алу құқығы (30-бап). Мемлекеттік оқу орынындарында тегін білім алу конкурстық негізде болады.

 е) Ана тілі мен төл мәдениетін  пайдалану құқығы (19-бап).

 Адам  құқықтарымен қатар мемлекет  жеке адамдарға арнайы құқықтық міндеттер де жүктейді. Құқық міндет сіз болмайды. Қазақстан Республикасының Конституциясы жеке азаматтарға мынадай міндеттер жүктейді:

• Әркім ҚР Конституциясын сақтауға, бас қа адамдардың құқық тарын, бостандықтарын, абыройы мен қадірқа сиеттерін құрметтеуге міндетті (34бап).
• Әркім Республиканың мемлекеттік нышандарын құрметтеуге міндетті (34-бап).
• Заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып табылады (35бап).
• Қазақстан Республикасын қорғау – оның әрбір азаматының қасиетті парызы және міндеті (36-бап).
• Қазақстан Республикасының азаматтары тарихи және мәдени мұралардың сақталуына қамқорлық жасауға, та рих пен мәдениет ескерткіштерін қорғауға міндетті (37-бап).
• Қазақстан Республикасының азаматтары табиғатты сақтауға және табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға міндетті.

 Қазақстан Республи касының  Конституциясындағы адам және  азамат құқықтары мен бостандықтарын  саралап, қорытындылай ке ле, бүкіл  халықтық рес публикалық референдумда  қабылданған Ата Заңымыз Конституция  халықтың ерікжігерінің айқын  көрінісі болып та былады. Республиканың  негізгі құжатының қабылданғанына 15 жыл толғанымен, Конституция өзінің  маңызын, ак туалдылығы мен  мүмкіндіктерін (қайнар көздерін) жоғалтқан  жоқ және де жақын аралық  та өз маңызын жоғалтпайды.  Бірақта заман қарқыны үдегендіктен, қоғамдыққұқықтық қатынастар күрделенеді  және жаңа қатынастар пайда  болады, сол себептен Конституцияға  өзгерістер мен толықтырулардың  енгізілуі заңдылық болып табылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

 

Нормативтік құқықтық актілер.

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995жылы 30 тамызда қабылданған.
2. "Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" 2007жыл 21 мамырдағы 254 ҚР Заңы.
3. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы 1948 ж. 10 желтоқсанда БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы қабылдаған.

 

Негізгі әдебиеттер:

1. Г.Искакова, Н. Газизова, А.Сембаева «Қазақстан Республикасындағы адам құқығы», «Фолиант» баспасы, 2008 жыл
2. Ашитов З.О. "Қазақстан Республикасының құқықтық негіздері". Алматы "Жеті Жарғы" 2003 жыл.
3. Ашитов З.О. "Егемен Қазақстанның құқығы". Алматы "Жеті Жарғы" 2003 жыл.
4. Булгакова Д.А. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы 2004 жыл
5. Баянов Е. "Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері". Алматы 2003 жыл.
6. Жоламанов К.Д. "Мемлекет және құқық теориясы". Алматы "Эверо" 2004