Формы дзяржавы

ПУА «БІП-Інстытут правазнаўства» 
 
 

Кантралюемая  самастойная праца 
 
 
 
 
 

Л.І.ВЯЛЕНТА 
 
 
 

ФОРМЫ  ДЗЯРЖАВЫ

(дзяржаўна-прававы  (палітычны) рэжым) 
 
 
 
 
 
 
 

АГУЛЬНАЯ  ТЭОРЫЯ ПРАВА 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Мінск НО ООО «БІП-С» 2008

 

ФОРМЫ ДЗЯРЖАВЫ

(дзяржаўна-прававы  (палітычны) рэжым) 

КАРОТКАЯ  АНАТАЦЫЯ МОДУЛЯ 

      Дадзеная  тэма ўключае ў сябе блок пытанняў аб паняцці, сутнасці, прыкметах і відах дзяржаўна-прававога рэжыму. Азначаецца адрозненне дзяржаўна-палітычнага рэжыму ад палітычнага. Азначаюцца віды палітычных рэжымаў. Асобныя пытанні прысвечаны характарыстыцы дэмактатычнага, аўтарытарнага, таталітарнага рэжымаў.  

ТЭМАТЫЧНЫ ПЛАН 

1. Дзяржаўна-прававы (палітычны) рэжым.
2. Дэмакратычны рэжым.
3. Аўтарытарны рэжым.
4. Таталітарны (дэспатычны) рэжым.

 

1. Дзяржаўна-прававы (палітычны) рэжым 

      У навуковай і вучэбнай літаратуры сустракаюцца два паняцці: «палітычны рэжым» і «дзяржаўна-прававы рэжым». Палітычны рэжым - гэта сукупнасць метадаў, сродкаў і спосабаў ажыццяўлення палітычнай улады. Ён характарызуе палітычнае жыццё ўсяго грамадства, пэўны палітычны клімат, які існуе ў той ці іншай краіне ў канкрэтны перыяд развіцця, ён ахоплівае такія інстытуты, як палітычныя партыі, саюзы, рухі, грамадскія арганізацыі, спосабы іх дзейнасці і г.д.

      Палітычны рэжым – гэта дынамічная, функцыянальная характарыстыка палітычнай сістэмы. Катэгорыі “палітычная сістэма” і “палітычны рэжым” цесна звязаны паміж сабой. Першая паказвае ўвесь комплекс інстытутаў, якія ўдзельнічаюць у палітычным жыцці і ў ажыццяўленні палітычнай улады, другая паказвае, як гэта ўлада ажыццяўляецца, як дзейнічаюць гэтыя інстытуты.

      Змяненні  палітычнага рэжыму (нават у тым  выпадку, калі форма праўлення і  дзяржаўна-тэрытарыяльны лад застаюцца  нязменнымі) звычайна прыводзіць да рэзкага  змяненння ўнутранай і знешняй  палітыкі дзяржавы. Гэта аб’ясняецца тым, што палітычны рэжым звязаны не толькі з формай ажыццяўлення ўлады, але і з яе зместам.

      У залежнасці ад панавання дэмакратычных  або недэмакратычных метадаў  ажыццяўлення палітычнай улады ўсе  палітычныя рэжымы падзяляюцца, адпаведна, на дэмакратычныя і недэмакратычныя (аўтарытарныя, таталітарныя, расісцкія і інш.). Для недэмакратычных рэжымаў характэрна засяроджанне (канцэнтрацыя) ўсёй дзяржаўнай улады ў руках аднаго чалавека (дыктатара) або групы асоб (хунты).

      Характар  палітычнага рэжыму азначаюць наступныя прыкметы:

      ступень удзелу народа ў фармаванні палітычнай улады і спосабы такога фармавання;

      ступень рэалізацыі палітычнай улады непасрэдна народам;

      месца і роля недзяржаўных структур у палітычнай сістэме грамадства;

      характар  палітычнага лідарства;

      улік  інтарэсаў меншасці пры прыняцці палітычных рашэнняў;

      прынцыпы  ўзаемаадносін грамадства і ўлады;

      дамініраванне пэўных метадаў пры ажыццяўленні улады (перакананне, прымус і г.д.). Метады пераканання больш уласцівы дэмакратычным  рэжымам, а метады прымусу, насілля – антыдэмакратычным. Існуюць рэжымы, пры якіх спалучаюцца рэзныя метады;

      статус  сродкаў масавай інфармацыі, ступень  галоснасці ў грамадстве і дзейнасці  дзяржаўнага апарата;

      суадносіны  паміж заканадаўчай і выканаўчай галінамі ўлады;

      палітычная роля сілавых структур дзяржавы (армія, паліцыя, органы бяспекі і інш.);

      мера  палітычнага плюралізму, у тым  ліку шматпартыйнасць;

      суадносіны  правоў чалавека і грамадзяніна з  правамі дзяржавы;

      гарантаванасць  правоў і свабод асобы;

      характар  прававога рэгулявання (стымулюючы або абмяжоўваючы) адносна грамадзян і службовых асоб;

      ступень вяршэнства закону ў сістэме нарматыўна-прававога  рэгулявання;

      наяўнасць рэальных механізмаў прыцягнення да палітычнай і юрыдычнай адказнасці службовых асоб, у тым ліку вышэйшых;

      юрыдычны  статус сілавых структур дзяржавы.

      З пункту гледжання гісторыі развіцця можна выдзяліць наступныя рэжымы:

1. у рабаўладальніцкім грамадстве - дэспатычны, тэакратычна-манархічны, арыстакратычны, алігархічны, рэжым «рабаўладальніцкай дэмакратыі»;
2. у феадальным грамадстве - абсалютысцкі, рэжым «феадальнай дэмакратыі», мілітарысцка-паліцэйскі, клерыкальна-феадальны, рэжым асвечанага абсалютызму;
3. пры капіталізме - ліберальны, буржуазна-дэмакратычны, банапартысцкі, ваенна-паліцэйскі, фашысцкі, расісцка-нацыяналістычны, клерыкальна-фундаменталісцкі (мусульманскія краіны) і г.д.;
4. пры сацыялізме – народна-дэмакратычны, аўтарытарны, таталітарны, рэжым дыктатуры пралетарыята.

      У сувязі з тым, што дзяржаўная ўлада - гэта форма праяўлення палітычнай улады, дзяржаўна-прававы рэжым з’яўляецца формай палітычнага рэжыму. Інакш кажучы, у межах дзяржавы палітычны рэжым выступае як дзяржаўна-прававы. Дзяржаўна-прававы рэжым - гэта сукупнасць метадаў, прыёмаў і спосабаў ажыццяўлення дзяржаўнай улады, якія выражаюць яе змест і характар з пункту гледжання суадносін дэмакратычнага і аўтарытарнага.

      І дзяржаўна-прававы, і палітычны рэжым складаюцца пад уплывам розных фактараў. Гэта суадносіны грамадска-палітычных сіл, гістарычныя традыцыі, грамадска-палітычная «атмасфера», узровень культуры і псіхалогія народу і інш. Напрыклад, устойлівы баланс палітычных сіл, нацыянальная згода забяспечвае стабільнасць палітычнага рэжыму. Пастаянная змена правячых сіл (групіровак) прыводзіць, адпаведна, да частых змен рэжыму. 

2. Дэмакратычны рэжым 

      Дэмакратыя (грэч. demos – народ + kratos – улада) – улада народа – гэта форма дзяржавы, у якой вярхоўная ўлада ажыццяўляецца выбіраемым насельніцтвам калегіяльным органам.

      Гісторыя  ведае розныя формы дэмакратычных  рэжымаў, якія адрозніваюцца па ступені ўдзелу насельніцтва ў ажыццяўленні дзяржаўнай улады. Антычная дэмакратыя характарызавалася шырокім колам правоў і свабод рабаўладальнікаў і іншых свабодных слаёў насельніцтва і пазбаўленнем правоў усіх рабоў. Пры феадалізме дэмакратычны рэжым не атрымаў шырокага распаўсюджання, ён існаваў як выключэнне (напрыклад, рэжым феадальнай дэмакратыі ў гарадах-рэспубліках). З развіццём грамадства і дзяржавы палітычныя рэжымы станавіліся ўсё больш дэмакратычнымі.

      Найбольш  распаўсюджаным сёння з’яўляецца рэжым  парламенцкай дэмакратыі, пры якой дзяржаўная ўлада ажыццяўляецца парламента – органам, выбіраемым усім насельніцтвам на аснове ўсеагульнага роўнага выбарчага права.

      Разанавіднасцю  парламенцкай дэмакратыі з’яўляецца ліберальна-дэмакратычны рэжым. Для  гэтага рэжыму характэрна развіццё прыватнага прадпрымальніцтва, абмежаванне ўмяшання дзяржавы ў прыватнае жыццё чалавека, развіццё цывільнага грамадства.

      Дэмакратычны  рэжым характарызуецца наступнымі прыкметамі:

1. насельніцтва ўдзельнічае ў фармаванні і ажыццяўленні дзяржаўнай улады як непасрэдна (рэферэндум), так і ў форме прадстаўнічай дэмакратыі (праз выбіраемыя прадстаўнічыя органы);
2. эфектыўнасць механізму прамога ўздзеяння насельніцтва на характар улады;
3. існаванне цывільнага грамадства з яго развітай структурай;
4. выбарнасць і змяняемасць цэнтральных і мясцовых органаў дзяржаўнай улады, іх падсправаздачнасць выбаршчыкам;
5. легітымнасць дзяржаўнай улады;
6. падзел дзяржаўнай улады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую;
7. “сілавыя” структуры (узброеныя сілы, паліцыя, органы бяспекі і інш.) знаходзяцца пад кантролем грамадства і выкарыстоўваюцца толькі па прамому назначэнню, іх дзейнасць рэгламентуецца законам;
8. дамінуюць метады пераканання, узгаднення, кампрамісу; адпаведна, звужана сфера прымянення метадаў насілля, прымусу;
9. панаванне закону ва ўсіх сферах грамадскага жыцця;
10. рэальна ажыццяўляецца і гарантуецца шырокае кола асабістых, сацыяльна-эканамічных і палітычных правоў грамадзян незалежна ад пола, расы, нацыянальнасці, маёмаснага становішча, веравызнання і г.д.;
11. адносна грамадзян і суб’ектаў прадпрымальніцтва дзейнічае прынцып прававога рэгулявання “дазволена ўсё, што не забаронена законам”;
12. існуюць розныя формы ўласнасці, якія маюць роўны статус і гарантыі абароны;
13. дзейнічае шматпартыйная сістэма;
14. існаванне на законных падставах палітычнай апазіцыі, у тым ліку ў парламенце (апазіцыя выдзвігае альтэрнатыўную праграму развіцця грамадства, крытыкуе ўладу за памылкі, кантралюе яе дзейнасць праз свае фракцыі ў парламенце і СМІ;
15. галоснасць і свабода СМІ ад цэнзуры;
16. улічваюцца інтарэсы не толькі большасці, але і меншасці і інш.

 

3. Аўтарытарны рэжым 

      Аўтарытарны рэжым – гэта такая форма рэжыму, пры якой палітычная ўлада ажыццяўляецца канкрэтнай асобай (суб’ектам) – класам, партыяй, элітнай групай і інш. – пры мінімальным удзеле народу. Галоўнай характарыстыкай дадзенага рэжыму з’яўляецца аўтарытарызм як метад ажыццяўлення ўлады, як разнавіднасць грамадскіх адносін (напрыклад, такі рэжым існаваў у перыяд праўлення Франко ў Іспаніі, Піначэта ў Чылі).

      Аўтарытарныя  рэжымы звычайна складаюцца там, дзе няма прававой дзяржавы з яе прынцыпамі і формамі, а таксама развітага цывільнага грамадства з яго інстытутамі: рознымі формамі ўласнасці, незалежнымі грамадзянамі-уласнікамі, іх арганізацыямі і г.д. У такой сітуацыі грамадства не здольна кантраляваць дзяржаву, паставіць яе ў пэўныя межы.

      Для ўтарытарнага рэжыму характэрны наступныя прыкметы:

1. канцэнтрацыя ў цэнтры і на месцах ўлады ў руках аднаго або некалькіх цесна ўзаемазвязаных органаў пры адначасовым адхіленні народу ад ажыццяўлення ўлады;
2. парушэнне прынцыпу падзелу ўладаў. Звычайна пры аўтарытарызме прэзідэнт, выканаўча-распарадчыя органы падпарадкоўваюць сябе ўсе іншыя органы, надзеленыя заканадаўчымі, судовымі і кантрольнымі паўнамоцтвамі;
3. заканадаўчы орган (парламент) абмежаваны ўладным суб’ектам і не валодае рэальнымі паўнамоцтвамі;
4. суд выступае дапаможным органам, практычна ўсе суддзі назначаюцца ўладным суб’ектам (прэзідэнтам), паралельна могуць існаваць па-за судовыя ўстановы;
5. “сілавыя” структуры выведзены з пад кантролю грамадства і часта выкарыстоўваюцца ўладай для дасягнення палітычных мэт;
6. з’яўляецца фіктыўным прынцып выбарнасці дзяржаўных органаў і службовых асоб, падпарадкаванасці і падкантрольнасці іх насельніцтву;
7. панаванне адной партыі або групы, пры гэтым афіцыйна дзейнічае шматпартыйная сістэма. У некаторых выпадках найбольш небяспечныя для ўладнага суб’екта партыі ліквідуюцца;
8. прызнаецца існаванне апазіцыі, аднак яна не дапускаецца да рэальнага ажыццяўлення ўлады. У некаторых выпадках апазіцыя дапускаецца толькі як імітацыя шматпартыйнасці;
9. панаванне адной афіцыйнай ідэялогіі, хаця іншыя ідэялогіі не забараняюцца;
10. прыярытэт дзяржаўнай формы ўласнасці;
11. абмежаванне або ліквідацыя правоў і свабод, у першую чаргу палітычных (свабода слова, права на дэманстрацыі, мітынгі і інш.);
12. грамадзяне не маюць гарантый бяспекі ў адносінах з уладай, у абароне сваіх правоў;
13. высокая ступень кантролю дзяржавы над усімі сферамі жыцця грамадства: эканомікай, палітыкай, культурай і г.д.;
14. існуе выбарачная цэнзура, “полугалоснасць”;
15. у якасці метадаў дзяржаўнага кіравання дамінуюць камандныя, адмістрацыйныя. Пры гэтым адсутнічае тэрор, практычна не прымяняюцца масавыя рэпрэсіі, жорсткія насільственныя метады ажыццяўлення ўлады;
16. нізкі эканамічны ўзровень жыцця большасці насельніцтва і г.д.