Формы дзяржавы

      У залежнасці ад розных унутраных і  знешніх умоў, якія складаюцца ў  пэўнай дзяржаве, ад тэндэнцый развіцця грамадства, аўтарытарны рэжым схіляецца  ў бок дэмакратызацыі або таталітарызацыі. 

4. Таталітарны (дэспатычны) рэжым 

      Паняцце “таталітарызм” у літаральным сэнсе слова азначае “увесь”, “цэлы”, “поўны”. Таму таталітарны рэжым азначае абсалютны кантроль дзяржаўнай улады над усімі сферамі грамадскага жыцця, поўнае падпарадкаванне чалавека дзяржаве і пануючай ідэялогіі.

      Любая дзяржава ў адрозненне ад дэспатузму (у выглядзе тыраніі, дыктатуры, таталітарызму) ажыццяўляе сваю ўладу у рамках пэўнага правапарадку. Без гэтага не можа быць дзяржавы, а ёсць дэспатызм з адпаведным антыправавым рэжымам – тырынічным, дыктатарскім, ваенна-паліцэйскім, фашасцкім, расава-нацысцкім, партыйна-класавым, і г.д. Усё гэта разнавіднасці дэспатычных рэжымаў. Таталітарныя (дэспатычныя) рэжымы нельга характарызаваць як дзяржаўныя, як форму ажыццяўлення дзяржаўнай улады. Яны не сумяшчальныя з паняццямі дзяржава і права. Пры такіх рэжымах дзяржава перастае быць прававой арганізацыяй і пераўтвараецца ў злачынную.

      Адным з найбольш недэмакратычных з’яўляецца таталітарны фашысцкі рэжым, пры  якім улада знаходзіцца ў руках  рэакцыйных сіл і ажыццяўляецца  дыктараскімі, насільственнымі метадамі. Правы і свабоды чалавека нікім і ні чым не абараняюцца, у грамадстве пануюць праізвол і беззаконне.

      Для таталітарнага рэжыму характэрны наступныя  прыкметы:

1. поўнае адхіленне грамадства ад ажыццяўлення ўлады;
2. манапольны дзяржаўны кантроль над эканомікай, СМІ, ідэялогіяй, культурай, адукацыяй, рэлігіяй, асабістым жыццём людзей;
3. адзяржаўленне ўсіх грамадскіх арганізацый (прафсаюзаў, маладёжных, жаночых, творчых саюзаў, тэхнічных, спартыўных і іншых аб’яднанняў), напрыклад, камуністычны саюз моладзі у СССР;
4. антыправавая рэгламентацыя грамадскіх адносін, якая грунтуецца на прынцыпе “дазволена толькі тое, што прама разрэшэно законам”;
5. панаванне дзяржавы над правам, у выніку чаго права зводзіцца да нарматыўных актаў, прымаемых дзяржавай (напрыклад, згодна камуністычнай ідэялогіі права – гэта ўзведзеная ў закон воля пануючага класа);
6. дзяржаўная ўлада фармуецца бюракратычным спосабам, па зачыненым для грамадства каналам;
7. дзейнасць дзяржаўнай улады ў асноўным з’яўляецца тайнай, яна не даступна для кантролю з боку грамадства;
8. дамінуючымі метадамі ажыццяўлення ўлады і кіравання становяцца насілле, тэрор, прымус. З дапамогай тэрору і насілля ліквідуюцца ліквідуюцца класавыя праціўнікі, палітычныя партыі і цэлыя слаі насельніцтва;
9. усеагульная мілітарызацыя грамадскага жыцця, наяўнасць грамаднага ваенна-бюракратычнага апарата, ваенна-прамысловага комплексу, які практычна падаўляе эканоміку;
10. панаванне адной партыі, фактычнае зрастанне яе прафесійнага апарата з апаратам дзяржавы. Пры гэтым забараняюцца ўсе апазіцыйныя партыі і грамадскія арганізацыі;
11. правы і свабоды чалавека маюць фіктыўны характар або ўвогуле адсутнічаюць, не забяспечваюцца ніякімі гарантыямі іх рэалізацыі і абароны. Пры гэтам у канстытуцыі можа замацоўвацца даволі шырокі пералік правоў і свабод;
12. ігнараванне інтарэсаў нацыянальных дзяржаўных утварэнняў і нацыянальных меншасцей. У таталітарных дзяржавах члены нацыянальнай федэрацыі пазбаўлены самастойнасці ў вырашэнні сваіх унутраных спраў;
13. эканамічнай асновай выступае буйная ўласнасць: манапалістычная, дзяржаўная. Пры гэтым прыватная ўласнасць можа быць увогуле ліквідавана (напрыклад, у перыяд існавання таталітарнага рэжыму ў СССР);
14. панаванне толькі адной афіцыйнай ідэялогіі, іншыя ідэялогіі забараняюцца;
15. жорсткая цэнтралізацыя дзяржаўнай улады ва главе з дыктатарам і яго пасобнікамі;
16. наяўнасць рэпрэсіўных органаў, адсутнасць кантролю з боку грамадства над іх дзейнасцю. Пры гэтым да рэпрэсіўных органаў можа адносіцца суд, ствараюцца надзвычайныя суды, па-за судовыя ўстановы;
17. выкарыстанне “сілавых” структур (арміі, паліцыі, органаў бяспекі) і суда для падаўлення і ліквідацыі палітычных праціўнікаў, ажыццяўлення рэпрэсій супраць насельніцтва;
18. адсутнасць элементаў прававой дзяржаўнасці;
19. ліквідацыя інстытутаў цывільнага грамадства;
20. ажыццяўленне дзяржаўнай улады па меркаванню ўладнага суб’екта, праізволу, без уліку думкі большасці насельніцтва, ігнараванні дэмакратычных механізмаў, норм і інстытутаў.

 

СПІС  ЛІТАРАТУРЫ 

1. Адпаведныя  раздзелы падручнікаў па тэорыі дзяржавы і права.
1. Конституция Республики Беларусь 1994 года. С изменениями и дополнениями. Принята на республиканском референдуме 24 ноября 1996 года, - Мн.: “Беларусь”, 1997.
2. Кашкин С.Ю. Политический режим в современном мире. Понятие, сущность, тенденции развития. – М.: Юрист., 1993.
3. Белобродский Д.Г. Основные особенности тоталитаризма // Веснік БДУ. Серыя 3. - 1996. - №1.
4. Белобродский Д.Г. Авторитаризм как форма политического режима // Веснік БДУ. Серыя 3. - 1995. - №3.
5. Ковлер А.И. Кризис демократии? Демократия на рубеже 21 века. М., 1997. - 102 с.
6. Конституционное (государственное) право зарубежных стран. Учебник в 4-х томах. -М.: Издательство БЕК, 1996-1997.
7. Малая энциклопедия стран / Сиротенко Н.Г., Менделев В.А. - М.: ООО “Издательство АСТ”; Харьков: ООО “Торсинг”, 2000. - 720 с.
8. Петров В.С. Сущность, содержание и формы государства. - Л.: Изд-во ЛГУ, 1971.
9. Тихомиров Ю.А. Государство на рубеже столетий // Государство и право. 1997. - №2.
10. Чиркин В.Е. Государствоведение: Учебник. - М.: Юрист, 1999. - 400 с.

 

 

ГЛАСАРЫЙ 

 

ТЭСТЫ

Заўвага! Неабходна выбраць усе правільныя адказы. 

1. Як суадносяцца паміж сабой паняцці “дзяржаўна-прававы рэжым” і “палітычны рэжым”?:

1) дзяржаўна-прававы рэжым – гэта частка палітычнага рэжыму;

2) палітычны рэжым – гэта частка дзяржаўна-прававога рэжыму;

3) гэтыя паняцці нічым не адрозніваюцца.

2. Палітычны рэжым – гэта:

1) сукупнасць прыёмаў, спосабаў, сродкаў ажыццяўленння дзяржаўнай улады;

2) сукупнасць прыёмаў, спосабаў, сродкаў ажыццяўленння палітычнай улады;

3) сукупнасць удзельнікаў палітычнага жыцця, адносін паміж імі, сродкаў і спосабаў перадачы палітычнай інфармацыі, палітычных праграм, ідэй, тэорый, норм;

4) перадаваемы цераз пакаленні вопыт палітычнай дзейнасці, які ўключае веды, перакананні, мадэлі паводзін чалавека і сацыяльных груп.

3. Якія прыкметы ўласцівы непасрэдна дзяржаўна-прававому рэжыму?:

1) характар палітычнага лідарства;

2) суадносіны паміж заканадаўчай і выканаўчай уладамі;

3) палітычная роля сілавых структур дзяржавы;

4) гарантаванасць правоў і свабод чалавека;

5) характар прававога рэгулявання;

6) улік  інтарэсаў меншасці пры прыняцці  палітычных рашэнняў;

7) вяршэнства  закону ў сістэме нарматыўна-прававых  актаў.

4. Для сацыялістычнага тыпу дзяржавы ўласцівы рэжымы:

1) народна-дэмакратычны;

2) дыктатура пралетарыята;

3) таталітарны;

4) ваенна-паліцэйскі;

5) ліберальны;

5. Аўтарытарны рэжым характэрны для наступных тыпаў дзяржавы:

1) феадальнай і сацыялістычнай;

2) рабаўладальніцкай і феадальнай;

3) толькі сацыялістычнай;

4) толькі феадальнай;

5) характэрны для ўсіх гістарычных тыпаў дзяржавы.

6. Дзяржаўна-прававы рэжым мае наступныя разнавіднасці:

1) ліберальны, буржуазна-дэмакратычны, ваенна-паліцэйскі;

2) дэмакратычны, аўтарытарны, таталітарны;

3) дэмакратычны і аўтарытарны;

4) ліберальны, дэмакратычны, аўтарытарны.

7. Для дэмакратычнага рэжыму характэрна:

1) правы і свабоды чалавека маюць фіктыўны характар;

2) існаванне адной афіцыйнай ідэялогіі, іншыя забаронены;

3) канцэнтрацыя ўлады ў адных руках;

4) прыярытэт дзяржаўнай формы ўласнасці;

5) падзел дзяржаўнай улады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую;

6) панаванне  закону ва ўсіх сферах грамадскага жыцця.

8. Для аўтарытарнага рэжыму характэрна:

1) выбарнасці і змяняемасць цэнтральных і мясцовых органаў дзяржавы;

2) высокая ступень кантролю над усімі сферамі грамадскага жыцця;

3) усеагульная мілітарызацыя грамадскага жыцця;

4) панаванне адной партыі, пры гэтым афіцыйна дзейнічае шматпартыйнасць;

5) панаванне дзяржавы над правам;

6) “сілавыя”  структуры знаходзяцца пад кантролем  грамадства.

9. Прынцып прававога рэгулявання “дазволена ўсё, што не забаронена законам” з’яўляецца прыкметай:

1) дэмакратычнага рэжыму;

2) аўтарытарнага рэжыму;

3) таталітарнага рэжыму.

10. Ці залежыць дзяржаўна-прававы рэжым ад дзяржаўна-тэрытарыяльнага ладу:

1) залежыць;

2) не залежыць.

11. Які рэжым існуе ў сучаснай Рэспубліцы Беларусь?:

1) дэмакратычны;

2) аўтарытарны;

3) таталітарны;

4) ліберальны;

5) народна-дэмакратычны.

12. Для таталітарнага рэжыму характэрна:

1) парушэнне прынцыпу падзелу ўладаў;

2) апазіцыя не дапускаецца да рэальнага ажыццяўлення ўлады;

3) правы і свабоды чалавека маюць фіктыўны характар або ўвогуле адсітнічаюць;

4) існуе выбарачная цэнзура, “полугалоснасць”;

5) ліквідацыя інстытутаў цывільнага грамадства;

6) грамадскія  адносіны рэгулююцца па прынцыпу  “дазволена толькі тое, што  прама разрашэно законам”.

13. Прынцып панавання закону ва ўсіх сферах грамадскага жыцця характэрны для:

1) таталітарнага рэжыму;

2) аўтарытарнага рэжыму;

3) дэмакратычнага рэжыму.

14. Высокая ступень кантролю дзяржавы над усімі сферамі жыцця характарызуе:

1) таталітарны рэжым;

2) аўтарытарны рэжым;

3) дэмакратычны рэжым.

15. Манапольны кантроль дзяржавы над СМІ, ідэялогіяй, адукацыяй характэрны для:

1) таталітарнага рэжыму;

2) аўтарытарнага рэжыму;

3) дэмакратычнага рэжыму.