Қазіргі таңдағы зейнетақы қоры

Белгіленген төлемдерібарзейнетақыжоспарынасәйкес тиесілізейнетақытөлемдеріжоспардыңқаржыжағдайынажәне салымшылардыңболашақтаосыжоспарға  төлемдерді жүзеге асыруқабілеттілігіне, сондай-ақ инвестициялық қызмет нәтижелеріне және жоспар жұмысының нәтижелеріне байланысты.

Белгіленгентөлемдерібарзейнетақыжоспарыныңмақсатыбелгілікезеңгемынадайақпараттыберудентұрады:

• кезеңдегі елеулі қызметті және кез келген өзгерістердің ықпалын сипаттау,
• жоспарға, оған мүшелікке, мерзімі мен шарттарына қатысты,
• кезеңге инвестициялық қызмет операциялары және нәтижелері туралы, сондай-ақ кезең соңындағы жағдай бойынша жоспардың қаржы жағдайы туралы ақпарат беретін бөлімдер; және
• не есеп бөлімі, не бөлек есеп түрінде берілген актуарийлік ақпарат;
• инвестициялық саясатты сипаттау.

 

Тиесілі зейнетақытөлемдерінің  актуарийліккелтірілгенқұны. Оның қатысушыларының зейнетке шыққан сәтіне дейінгі зейнетақы жоспары бойынша болжалды төлеулердің келтірілген құны есептілікте жалақының ағымдағы деңгейі, не жоспарға қатысушылардың зейнетке шыққанға дейін жалақысының болжалды деңгейінің негізінде есептелуі және берілуі мүмкін.

Жалақының ағымдағы деңгейі бойынша тәсілдеме қабылдау үшін негіздеме:

1) қазіргісәттеәрбір жоспарға  қатысушының үлесіне тиетін шама  сомасы болып табылатын тиесілі  зейнетақы төлемдерінің актуарийлі  келтірілген құны аз жол берулерді  қамтығандықтан, жалақының жоспарланған  деңгейі бойыншаға қарағанда  неғұрлым әділ есептелуі мүмкін;

2) жалақының көбеюімен  байланысты зейнетақының көбеюі  жалақының көбею сәтінде зейнетақы  жоспарының міндеттемелері болып  табылады; және

3) жалақыныңағымдағыдеңгейлерінпайдаланатынтиесілізейнетақытөлемдерініңактуарийлікелтірілгенқұныныңсомасы, негізіненжоспар тоқтаған немесе  жойылған жағдайда төлеуге жататын  сомамен неғұрлым тығыз байланысты.

Жалақыныңболжамдыдеңгейібойыншатәсілдемеқабылдауүшіннегіздемелер:

1) қаржылықақпаратжасалуытиісжолберулерменесептергеқарамастан, компанияқызметініңүздіксіздігі негізінде  әзірленуі тиіс;

2) соңғыжалақыныңпринципінпайдаланатынжоспарларүшінзейнетақымөлшерізейнеткежұмыстанкетусәтіндегінемесежұмыстанкетуалдындағыкейбіркезеңішіндегіжалақығақатыстыанықталады; сондықтанжалақымөлшері,салымдар деңгейі  және табыстылық ставкалары жоспарлануы  тиіс; және

3) қорландырудыңкөпбөлігіжалақыбойыншажоспарларғанегізделгендіктенжалақыбойыншажоспарлардыбіріктіруқабілетсіздігіжоспардаартылыпқалуболмасадаесептіліктеқорланудыңартылуысияқты  көрініске немесе жоспар қорлану  жетімсіздігік танытса да есептілік  қорланудың жеткілікті деңгейін  көрсететін болады.

• Ағымдағы жалақыға негізделген тиесілі зейнетақы төлемдерінің актуарийлік келтірілген құны есептілік жасау күніндегі жағдай бойынша еңбекпен табылған зейнетақы бойынша міндеттемелерді көрсету мақсатында зейнетақы жоспары бойынша есептілікте ашылады.
• Болжамды жалақыға негізделген тиесілі зейнетақы төлемдерінің актуарийлік келтірілген құны қызметтің үздіксіздігі принципі негізінде ықтимал (болашақ) міндеттемені көрсету мақсатында ашылады, олар, әдетте, зейнетақы қорына ауадрулардың негізі болып табылады. Тиесілі зейнетақының актуарийлік келтірілген құнын ашудан басқа, осы құн қабылдануы тиіс контексті нақты көрсету үшін ашық түсіндірме талап етілуі мүмкін. Мұндай түсіндірменің зейнетақы қорына жоспарланып отырған болашақ аударулардың жеткіліктілігі туралы және жалақы мөлшерінің болжамдарында негізделген қорды қаржыландыру саясаты туралы ақпараттар нысаны болуы мүмкін. Мұның барлығы қаржылық ақпаратқа немесе актуарий есебіне қосылуы мүмкін.

 

Мысалы, тиесілізейнетақының  келтірілгенқұнынанықтаукезіндеактуарий 2009 жылы өзінің есептеріндемынадайжолберулердіпайдаланды

 

	2009 ж	2010 ж	2011
Міндеттемелерді дисконттау ставкасы	7.0%	8.5%	7.0%
Жалақымөлшерін көбейтуставкасы	5.0%	5.5%	5.0%
Зейнетақы жоспарыактивтерінің күтілетінұзақ мерзімді табыстылығы	8.5%	8.5%	8.5%

 

Есептілік мазмұны

Белгіленгентөлемдерібарзейнетақыжоспарларыбойыншаесептілікақпараттымынадайформаттардың  бірінде көрсетуі тиіс:

1) зейнетақытөлеуүшінқолдабарзейнетақыжоспарыныңтаза активтері,тиесілізейнетақытөлемдерініңактуарийліккелтірілгенқұныжәнеқорытындыасыптүсунемесетапшылық. Зейнетақыжоспарыбойыншаесептілікзейнетақытөлеуүшінқолда бар зейнетақы жоспарының таза активтеріндегі өзгерістер және тиесілі зейнетақы төлемдерінің актуарийлік келтірілген құнындағы өзгерістер туралы ақпаратты да қамтиды. Есептілік тиесілі зейнетақы төлемдерінің актуарийлік келтірілген құнын растайтын актуарийдің жеке есебін өзіне қамтуы мүмкін;

2) зейнетақыжоспарыныңтазаактивтерітуралыжәнеондағыөзгерістертуралыақпараттыөзінеқамтитынесептілік.Тиесілізейнетақылардыңактуарийлікелтірілгенқұныесептіліккеескертудеашылады.Есептіліктиесілізейнетақы  төлемдерінің актуарийлі келтірілген  құнын растайтын актуарий есебін  өзіне қамтуы мүмкін;және

3) актуарийдіңжекеесебіндеқамтылғантиесілізейнетақытөлемдерініңактуарийлікелтірілгенқұныменбіргезейнетақытөлеуүшінқолдабарзейнетақыжоспарының  таза активтері туралы және  ондағы өзгерістер туралы ақпаратты қамтитын есептілік.

 

2. Зейнетақыменқамсыздандыружүйесініңшетелдік тәжірибелері.

 

Зейнетақыменқамсыздандырудың  қазақстандық моделі ашық және түсінікті  болуы үшін, оны басқа елдердегі  жүйелермен салыстыру қажет, себебі әр мемлекет, оның зейнетақы жүйесі бірегей болып табылады.

Зейнетақыменқамсыздандырудыңдеңгейіменсапасы–бұлелхалқыныңэкономикалықжәнеәлеументтікжағдайыныңмаңыздықұрамдасбөлігіболыптабылады. Әрмемлекетөзінде қалыптасқан экономикалық, саяси, моральдық, діни сенімдік және тағы басқа да қоғамның даму ерекшеліктеріне байланысты өз азаматтарын әлеументтік қорғаудың өзіндік жолдары мен тәсілдерін таңдайды. Мұндай тәсілдер мен әдістер әр түрлі себептерге байланысты әр мемлекетте өзгеше болғанымен, бірақ жалпы бір мақсатты көздейді - өз азаматтарын барынша әәлеументтік қорғау мен өмір сүру деңгейінің лайықты болыун қамтамасыз ету.

Дамыған мемлекеттердің көбінеде әлеументтікжәне зейнентақмен қамсыздандырудың негізгі үш қайнар көзі бар: 

1. Мемлекеттік зейнетақыжүйесі (әлеументтіксақтандыру шеңберінде);
2. Зейнетақы қорлары;
3. Сақтандыру компаниялары және басқа да қаржы ұйымдары.

Қазіргі уақыттазейнетақымен  қамсыздандыружүйелерінреформалау текжамушы  елдергеғана емес, тіпті жоғарғы дамыған елдерге де қажет. өндірісі дамыған елдерде зейнетақмен қамтамасыздандырудағы мемлекеттік шығын айтарлықтай үлкен қаржыны қажет етеді, мемлекеттік бағдарламалар жалақы деңгейіне байланысты әлеументтік сақтандыруға бөлінетін ішкі өнімнің жалпы төлемінен қаржыландыры-лады. Яғни:

 

Зейнетақы төдеміне бөлінетінЖІӨүлесі, 2010 жыл1 кесте

№	Елдер	ЖІӨ үлесі,%
1.	Австралия	15,0
2.	Бельгия	9,7
3.	Дания	8,1
4.	Италия	15,8
5.	Жаңа  Зеландия	6,7
6.	Испания	7,9
7.	Ұлыбритания	10,3
8.	АҚШ	5,8
9.	Жапония	5,0

 

 

Дамыған елдердегі зейнетақы  төлеміне бөлінетін қаржының мөлшерін орта есеппен алғанда жалпы ішкі өнім үлесі 10 пайызын құрайды.Қазіргітаңда жинақтаушы зейнетақы жүйесіне негізделген  реформалар Латвияда, Польшада, Венгрияда, Ресейде (ерікті түрі), Испанияда және Латын Америкасының 16 мемлекеттінде бірі және мінездемелі болғандықтан Латын Америкасының тәжірибесіне кеңінен тоқталайық.

Латын Америкасының ескі зейнетақыжүйеелерінің мынадыйортақсипаттамаларыболған:

• Зейнетақы бағдарламалары тарату режимінде қызмет етеді;
• Жүйелердің принципті әмбебаптығына қарамастан, зейнетақы бағдарламалары географиялық орналасуы мен халықтың деңгейіне байланысты бірдей болмады;
• 80 ж. экономикалық дағдарыс нәтижесінде жұмыссыздық пен ресми емес еңбек нарығының өсуі;
• Активі және пассиві еңбек етішілердің қатынасының күрт азаюы;
• Салық түсімдері азайып, үкіметтің әлеументтік міндеттемелері көбейді;

Осы және басқада факторлардың нәтижесіндеЛатынАмерикасының көпелдеріндеәлеументтікжүйе  мензейнетақыжүйесінде дефицит  өсті. Латын Америка елдеріндегі зейнетақы қорларының жалпы капиталы 134 млрд. АҚШдолларынқұрайды. Негізгі үлесі Бразия мен Чилиге келеді: 

Бразилия  – 60,29%  Чили – 23,26%

Латын Америкасыелдеріндегі зейнетақы жүйесінің негізгі  көрсеткіштері

2 кесте

Көрсеткіштері	Чили	Перу	Колумбия	Аргенти- на	Боли- вия	Мексика	Сальва- дор
Зейнетақы қорларының саны	9	5	8	15	2	14	5
Салымшылардың саны (млн.адам)	5,97	1,98	2,91	7,07	0,47	13,83	0,57
Қорлардың жалпыкапиталы, млрд. USD	31,14	1,74	2,11	11,53	0,33	5,80	0,57
Қорларрентабельділігі(%) ЖҰӨ (%)	11,3 40	5,14 5,52	- 1,61	121,30 3,5	- 0,01	5,62 1,53	- -
Қызмететімерзімі (жыл)	22	10	9	9	6	6	5

 

 

Зейнетақы активтері ЖҰӨ % 3 кесте

Ел	2010 ж	2011 ж	2015 ж
Аргентина	2,8	6,0	26,1
Боливия	39,8	43,8	32,0
Бразилия	10,0	11,5	24,4
Колумбия	1,5	3,6	26,3
Мексика	0,2	6,2	28,5
Перу	2,3	4,1	18,5
Уругвай	0,7	2,3	7,8
Чили	41,8	44,3	52,9

 

 

Зейнетақы реформасыбарлық  елдердебіруақыттабасталғанжоқ. Бұлелдербірініңтәжірибиесін  бірі ескере отырып, жаңа жүйеге күдікпен қарады. Алғашқы болып, 1981 жылы Чили бастаса, қалған елдер 90-шы жылдары жаппай зейнетақы жүйесін реформалауға бет бұрды. Сондықтан да, олар ерекше сипатталарға ие, мемлекеттің қатысуы да әр түрлі және көрсеткіштері де өзгеше (2 кесте).

Зейнеттақықорларыныңқызметінсипаттайтыннегізгікөрсеткіштердіңбіріелдіңбарлыққорларыныңзейнетақыактивтерініңсомасыныңжалпыұлттықөнімгеқатынасыболыптабылады. Келесікестедебұлкөрсеткіштіңөзгерудинамикасымен2015 жылға дейінгі перспективасы  берілген (3 кесте).

Европалықэкономикалықодақтыңкейбірелдеріндегі65 жастанүлкендердің15 жастан 64 жасқадейінгіхалықтыңүлесіменмемлекеттіңзейнетақыменқамсыздандыруғажұмсайтыншығыныныңЖӨІ-дегіүлесікелесікестеде көрсетілген (4 кесте).

 

Европалық экономикалық одақтың  кейбір елдеріндегі    4 кесте

Ел	1995 ж.	2000 ж.	2030 ж.	МемлекттіңЗейнетақылықшығыныныңЖІӨ-дегі үлесі
Ұлыбритания	24	25,8	38,7	14,5
Германия	21,7	30,3	49,2	11,1
Испания	19,8	25,9	41,0	10,0
Италия	21,6	31,6	48,3	13,3
Франция	20,8	24,6	39,1	10,6
Орташа  ЕЭО бойынша	21,7	27,5	43,3	11,9