Ақша - несие сясаты

Әлемдік тәжірибеде міндетті резервтердің өте жоғары деңгейде болуы,банк жүйесінің қаржы делдалдары ретіндегі тиімділігін нашарлатып, ал ең төменгі резервтер нормасының артуы несиелік ресурстардың экономикаға кұйылуына тосқауыл болатындығын көрсетеді.

Федералды резервтік жүйе экономикалық құлдырау кезеңінде міндетті резервтердің іскерлік елсенділігін арттыру  және ынталандыру үшін мiндетті резервтің  деңгейін жиі қысқартып отырған. Ұлттық банк екінші деңгейдегі банктер  үшін, олардың нормативтерді орындауына байланысты ең төменгі резервтік  талаптарды орындау барысында банктергe келесідей екі тәсілді қолданады.

- міндетті резервтер;

- резервтеудің баламалы тәртібі.

Орталық банк неғұрлым міндетті резервтердің нормасын жоғары тағайындалған сайын, коммерциялық банктердің операцияларды жүзеге acыpyғa пайдаланатын қаражаты аз болады. Резерв нормасының өcyi (rr) ақша мультипликаторын төмендетіп, ақша жиынының азаюына алып келеді. Сонымен, Орталық банк міндетті резерв нормасын өзгерте отырып, ақша ұсынысының динамикасына әсер етеді

Несиелік операциялар - несиелеу және қаржыландыру операцияларына соңгы  жылдары Ұлттык банк қызметін алдағы уақыттарда классикалық кызметіне  жақындауына байланысты тиісті шаралар  қолданады. Қазіргі уақытта екінші деңгейдегі банктердің несиелеу тек  қана олардың өтімділігін сақтау мақсатында жүзеге асырылады. Бюджет тапшылығын жабу үшін Үкіметке несие беру бюджет саясаты аумағында, яғни Ұлттық банктін  республикалық бюджетті несиелеуден  бас тарту мақсатында жүргізілді.

Ақша нарығындағы операциялар - Ұлттық банктің айналыстағы ақша жиынының көлемін реттеу мақсатында екінші реттегі нарықта мемлекеттің  бағалы қағаздарын сату және сатып  алумен байланысты операцияларын білдіреді.

Осы айтылғандардың бapiн  Орталық банк коммерциялық банктердің несиелік мүмкіндіктерін реттеу мақсатында жүргізеді.Егер Орталық банк алдында  сатып алған бағалы кағаздарын қайта  сату көлемі жаңа партия көлемінен  көп болса, банктердің несие ресурстарының  мөлшері шектеледі не керісінше.

Ақша-несие саясатын іcкe асыру мақсатында Қазақстан Ұлттық Банкі мынадай операция түрлерін жүзеге асырады:

- қарыздар беру;

- депозиттер қабылдау;

- валюталык интервенциялар;

- Қазақстан Ұлттық Банкінің қысқа мерзімді ноталарын шығару.

- мемлекеттік және басқа да бағалы кағаздарды сатып алу және сату,

оның ішінде кepi сатып алу құқығымен;

- қарыздар беру;

- депозиттер қабылдау;

- валюталық интервеициялар;

- Қазакстан Ұлттык Банкінің  қысқа мерзімді ноталарын шығару;

- мемлекеттік және басқа да бағалы кағаздарды сатып алу құқығымен;

- коммерциялық вексельдерді қайта есепке алу;

-Қазақстан Ұлттық Банкі  Басқармасының шешімі бойынша басқа да

операциялар;

Қазақстан Ұлттық Банкінің валюталық интервенциялары жалпы  ақша несие саясаты шеңберінде жүргізіледі.Депозиттерді тарту мен өтеу тәртібін, талаптарын, мерзімдерін және тарту лимиттерін Қазақстан Ұлттық Банкі айқындайды.

Қазақстан Ұлттық Банкі ұлттык валютамен де, шетел валютасымен де депозиттер тартуға құқылы. Қазақстан Ұлттык Банкінің қысқа мерзімді ноталары - Қазақстан Ұлттык Банкі эмиссиялайтын мемлекеттік бағалы қағаздар.Қысқа мерзімді ноталарды шығару, орналастыру, айналысқа жіберу және өтеу тәртібі мен талаптарын Қазақстан Ұлттык Бакі айкындайды.

 

 

 

3.  Ақша-несие  саясатын  жүргізудегі  аспектілер

 

Қазақстан Республикасының  осы заманғы әлеуметтік-экономикалық даму кезеңі  нарықтық қатынаспен сипатталады. Бұл қатынаста жаңа ақша- несие  жүйесі қалыптасып, қаржы институттарының  жаңа түрлері пайда болып жатыр, нарықтық экономикаға тән жүйеге сәйкес банк жүйесінің құрылымы өзгерді.

Еліміздің ақша- несие саясаты  халықаралық несиелік саясатпен  жұмыс істеу принциптеріне көшу барысында Қазақстан Республикасындағы  өтпелі кезеңнің ерекшеліктері мен  әлемдік банктің технологиясын  ұштастыра білудің маңызы зор.

Несиені өтеу қабілетін бағалау  үшін рейтинг агенттіктері елдің  несие рейтингін әзірлейді, бұл  орайда мына аспектілерге назар аударады:

1. Демократиялық саяси жүйені жасаудағы прогресс: мұны демократиялық саяси институттардың тиімділігі, шешімдер қабылдау процесінің ашықтығы, экономикалық реформаларды жүргізуге саяси жолды ұстаушылық және оларды тәжірибеде жүзеге асыруға қабілеттілік деп түсінеді.

2. Қаржылық тұрақтылыққа және экономикалық өсуге жетудегі жетістіктер. Олар өзіне мыналарды біріктіреді: фискалдық және манетарлық саясаттың тиімділігі, ұлттық валютаның тұрақтылығы мен айырбас кезінде инфляцияның төменгі деңгейін ұстап тұруы.

3. Нарықтық экономикаға көшудегі прогресс: экономикадағы және меншік сектордың рөлі (мемлекеттік секторды жекешелендірудің дәрежесі, жеке меншік компаниялардың жетістіктері, кәсіпорындардың құрылымын өзгерту, корпарациялық басқарудың тиімділігі, қоғамның салық салуға қатысындағы өзгерістер және төлем тәртібі, экономикалық ырықтандыру, баға еркіндігі, жаңа отандық және шетелдік компаниялар үшін нарықтың ашықтығы, сыртқы сауда мен инвестициялық қызметтегі ақықтық), қаржы секторының ақуалы (банк секторының дамуы және оны реттеу, қаржы делдалдылығының дамуы, қор нарығының және банктік емес қаржы мекемелерінің дамуы), нарықтық институттардың дамулығы (тиімді инфрақұрылым мен заңнаманың болуы).

4. Сауда ағындарын қайта бағдарлау. Экспорт пен импорттың өсу серпіні мен құрылымы, халықаралық экономикалық сауда ұйымдарына қатысу, қаржыландырудың көзі ретіндегі шетелдік тура инвестициялардың рөлі, менеджменттің деңгейі технологияларды беру арқылы бағаланады.

Соңғы жылдары Қазақстан  Республикасы шетелдерден едәуір несиелер алды. Сондықтан валюта қаражаттарын ұтымды, үнемді жұмсаудың маңызы арта түсуде. Олар бірінші кезекте тұтынуға арналған тауарды шығарған кәсңпорындарды құру және жаңғырту және басым өндірістерді, яғни экономиканы сауықтыру үшін белгіленген құрылымдық саясатты ескере отырып дамыту үшін пайдаланылуы  тиіс.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. ҚР-ның ақша-несие саясатының қалыптасу негізі және даму стратегиясы.

 

 

 

2.1 ҚР-ның ақша-несие саясатының  қалыптасу негізі, мақсаты мен  тапсырмалары.

 

 

Қазақстандағы ақша-несие  саясатының негізгі мақсаттарының  бipi - жуық кезеңде ұлттык валютаны одан әры тұрақтандыру болады. Үкімет пен  Ұлттық банктің бipлесе күш салуымен айырбас бағамының күрт ауытқуын болдырмау және iшкі баға тұрақтылығын қамтамассыз ету жөңінде жұмыс  жүргізілетін болады.

Үкімет мемлекеттік бюджет пен бюджеттен тыс қорлардын  зәрулігін жабу үшін Ұлттық банктің  несиесін пайдаланбайтын болады. Мемлекеттік  бюджеттің зәрулігін каржыландырудың  кұрылымы, көбінесе, инфляция қарқынының төмендеуімен, мемлекеттік қарызды  басқару тиімділігінің артуымен, бюджеттік зәрулікті қаржыландыруға нфляциялык емес көздерді пайдаланумен, мемлекеттік құнды қағаздар айналымының  мерзімін ұзартумен анықталады.

Республиканың қаржылық жүйесінің  тұрақты жұмыс істеуін қолдау ақшалай-несиелік реттеу рычагтарын пайдалану  жетілдіріле түспек. Банк жүйелерінің  дамуына орай ақша-несие саясатының кұралдарын мейлінше белсенді қолдану  жоспарлануда: ҚҰБ (Қазақстан Ұлттық банкі) сыйақы (мүдделер) ставкасын  бекіту міндетті резервтердің жараланған мөлшерін реттеу және әсіресе ашық рынокта операциялар жүргізу. Мүдде  ставкасына қатысты Ұлттық банктің  саясаты тиісінше инфляция деңгейінің динамикасымен және инфляциялық  тосуға байланысты өзгepeтін нақты  көріністегі біркелкі оң ставканы колдауға, сондай-ақ, қаржылық  рыноктар жағдайларына бағытталатын болады. Акша -несие саясатының дәстүрлі кұралдарын пайдалану, банктік  қадағалауды күшейту, қаржылық жаңа кұралдарды дамыту үшін қолайлы жағдайлар  тұрғызу iшкі жинактауды оларды ұтымды орналастыруға ықпал ететін болады.

Алдағы үш жыл ішнде  қазақстанның қаржылық секторы, банктермен қатар, қаржылық қызмет рыногында: ломбард, несиелік серіктестіктер, делдалдық  фирмалар, лизингтік және сақтандыру компаниялары, жинактау зейнетақы қорлары, инвестициялық қорлар және активтерді басқару жөніндегі компаниялар  секілді мекемелерімен толығатын  болады. Депозиторлардың мүдделерін корғау мақсатында, депозиттерді міңдетті ұжымдық сақтандыру тетігін жасау  және жүзеге асыру жөнінде екінші деңгейлі банктермен жұмыс жалғаса  бермек.

Kop рыногын дамыту жөнндегі  заңнама жетілдіріле туседі.

Валюталық рыноктын жұмыс  істеуін тұрактандыруды қамтамасыз ету мақсатында, валюталық реттеуді бұдан ары ырықтандырудың нарықтық құралдарын дамытумен катар валюталық  ағыстын жүйелік мониторингі, талдау және төлемдік теңгерімнің жағдайын болжамдау жөніндегі жұмыс жақсартылатын  болады. Жалпы алтын - валюта резервтері үш айлық импорттың көлемінен  кем болмайтындай деңгейде қолдау көреді.

Валютанын айырбастау бағамының  саясаты валютанын сатып алушылық қабілетінің жалпы пара - парлығын камтамасыз ету, ішкі валюталық рынокта  алыпсатарлык операциялардың белсенді дамып кетуін болдырмауды және төлемдік теңгермнің бекітуін есепке ала отырып жасалынады.

Республикадағы бүгінгі банктік екі деңгейлі жүйе бар, мынадай жүйелер-бірінші деңгей Қазақстан Республикасының Ұлттык банкін көрсетеді, екінші деңгей -екінші деңгейдегі банктер. Каржы рыногының маңызды институты болған өтпелі кезеңдегі банктердің дамуы тұрақсыздыққа және кұрылымдық қайта кұрылуға катты ұшырады. Жүйелі нарықтық қайта құрылуда банктік капитал ролінің көтepілyi, капиталдандырудын халықаралық стандарттарын және қаржылық орнықтылықты банктердің сақтауларының қажеттілігі олардың қайта кұрылым жасау, ipiлeнy, тарату және қосылу секілді заңды процестеріне бастау салды.

Ipi өнеркәсіптік кәсіпорындарды мемлекет меншігінен алу және жeкешeлeндipy оларды жеке басқаруға беру, сыртқы экономикалық байланысты монополиядан шығару, инвестициялық ахуалды ішкі рынокта капиталдарынын I есебінен күшейту банктер ролін арттырады. Мұның сыртында алып пайдалану бағдарламасын жузеге асыруда және мақсатты несиелер мен сырткы инвесторлардын қарыздарын жабуда қаржылық делдалдар ретінде банкілік институттардың маңызы кетерілді.

Банктер жүйесінің осылайша қалыптасуы дамыған нарыктық экономикалы  көптеген елдер үшін объективті болып  квлед, олардың каржылық рыноктарында ақшалай каражаттардын үздіксіз козғалысы, ақшалай корлардын жинақ  объексісінен инвестицияның объектісіне  банктік институттар болып саналатын  каржылык делдалдар аркылы ауыстырушылыкта  болады.

Көптеген нарықтық институттар  ішінде республиканың банктік жүйесі өзінің дамуында айтарлықтай  қысқа  кезеңде қалыптасуынын теріс  салдарларын көп жағынан жеңе білді, экономика секторының қайта  кұрылуы бойынша жетекші болды, олардың өлшемі колайлы инвестициялық  ахуалдын жэне инвестицияның елге кұйылысының  кепілдемесі болып отыр. Ақашалай - несиелік реттеудің кұралдары нарықтық экономиканы дамытудын макроэкономикалық  тұрақтануында, оның салалары мен нарыктық инфрақұрылымнын өрлеуі мен дамуында аса маңызды  рөл ойнайды. Банктік жүйелердің дамуына орай ақша рыногы инфрақұрылымының жұумыс істуі арқылы дәстурлі және баламалы қаржылық кұралдарды пайдалана келіп, ішкі жинақтау тетіктерін жандандыру мүмкін болды.

Банктік қызмет рыногында  бәсеке көтерілді. Банктерді  инвестициялық  және депозиттік банктерге бөлу банктер  мен банктер қызметі туралы заңдармен  ғана таратылған жоқ, сондай-ақ банктер  заңнамаларын одан әpi жұмсарту банктерді  дәулетті  көтерме корпоративтік  келушілерге қызмет көрсетуге қайта  бaғдарлаудан халыктын қаражатын тарту  жұмысына, банк кызметін кеңейтуге, банктер жұмысынын беделді жақтарын нығайту жөңіндегі мемлекеттік зерттеулерді өрістетуге бағдарды тездетті.

Өтпелі экономиканың жағдайында банк бәсекелестігін дамыту банктердің қосымша ресурстарын тартудағы өзара байланысты және олардың көлемін сол банкгердің қаржылық орнықтылығы дәрежесімен экономиканың нақтылы секторында қайта  инвестициялауды  күшейтеді. Әлемдік практикада осыған ұқсас үpдic бар, атап айтканда, берілген несиелердің  көлемі  шекгесіз  өсе келе, басқа операциялар  бойынша банк табысынан асып түсіп, пайданың  орнына зиян  шектіреді. Әрбір банктің бip - бipінің қызмет нәтижелерін жоққа шырааралықтай қарама-қайшлыктарының  үйлесуі  өткір  проблемаға  айналды: операциялардың табыстылығы көтерілді және ол бойынша тәуекел төмендеді.

 

 

 

 

2.   ҚР-да ақша – несие жүйесінің қызметі мен оны жетілдірудегі Ұлттық Банкінің рөлі

 

Қазақстан Республикасының  ақша жүйесі 1995 жылы 30 наурыздағы «Қазақстан Республикасы Ұлттық банк туралы» Қазақстан  Республикасының Президентінің  заң күші бар Жарлығына сәкес  ұйымдастырылған. Жарғы ақша айналысын ұйымдастыру негізін және формаларын белгілейді, онда ресми ақша бірлігі, ақша белгілерінің эмиссиясы, сонымен қатар монеталарды жасау тәртібі, ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу тәртіптері қамтылады.

 

ҚР-дағы ақша жүйесі келесі бағыттарда әрекет етеді:

• Тауарлар мен қызметтерге бағаның қалыптасуы
• Тауар айырбасымен қызмет ету
• Нәтижелі өндіріс құрылыстың қалыптасуы.
• Еңбек өнімділігінің артуы үшін стимул жасау.
• Шаруашылық субъектілерге қызметтерінің нәтижелерің бағалау