Ақша - несие сясаты

Бағамның айтарлықтай  дүмпуіне жол бермеу және валюта нарығындағы  тұрақтылыққа қолдау көрсету мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі нарыққа жағдайға қарай  шетел валютасын сатып алушы  ретінде де, сатушы ретінде де қатысты.

2011 жылы Қазақстан Республикасы  Ұлттық Банкінің пайыздық ставкаларының  дәлізі өзгерді. Өзгерістер дәліздің  жоғарғы шегі – ресми қайта  қаржыландыруда да болды. Жылдың  басында инфляциялық қысымның  күшеюіне байланысты Қазақстан  Республикасының Ұлттық Банкі 2011 жылғы 9 наурыздан бастап ресми қайта қаржыландыру ставкасын 7,0%-дан 7,5%-ға дейін көтеру туралы шешім қабылдады.

 Ақша нарығындағы қысқа  мерзімді ставкалар дәлізінің  төменгі шегі ретінде алынатын  банктерден тартылатын депозиттер  бойынша ставка бүкіл 2011 жыл  бойына өзгеріссіз қалды және 7 күндік депозиттер бойынша 0,5% және 1 айлық депозиттер бойынша  1,0% құрады.

Халықаралық нарықтағы нарықтық ставкалар Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ставкалар дәлізі шегінің  төменгі шекарасында қалды, ол көбіне нарыққа қатысушылар белсенділігінің  төмен болуымен және артық өтімділігімен  байланысты.

Ақша нарығындағы қысқа  мерзімді өтімділікті реттеуді Қазақстан  Республикасы Ұлттық Банкінің қысқа  мерзімді ноталарды шығаруы және банктерден депозиттер тартуы арқылы жүргізді. Пайыздық ставкалардың ең төменгі  деңгейде сақталғанына қарамастан, банктердің тарапынан бұл құралдарға деген  сұраныс бүкіл жыл бойына жоғары күйінде қалды.Жекелеген банктердің сұратуы бойынша Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі олардың ағымдағы өтімділігіне қолдау көрсету үшін заемдар берді. Бұл операциялардың мерзімі 1 айдан асқан жоқ.Ең төменгі резервтік талаптардың тетігі 2011 жылы өзгерген жоқ. Соған қарамастан банктерге қойылатын ең төменгі резервтік талаптардың нормативтері 2011 жылғы 31 мамырдан бастап ішкі міндеттемелер бойынша 1,5%-дан 2,5%-ға дейін және өзге міндеттемелер бойынша 2,5%-дан 4,5%-ға дейін көтерілді.

Қазақстан Республикасының  Үкіметі мен Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің дағдарысқа қарсы шараларының, сондай-ақ әлемдік шикізат нарықтарындағы қолайлы ахуалдың арқасында 2011 жылы елімізде экономикалық өсудің қалпына  келуі жалғасты. Бұл ретте мемлекеттің  экономикалық саясаты орта мерзімді перспективада экономиканы әртараптандыруға және оның 7% шеңберінде өсуін қамтамасыз етуге бағытталатын болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.  ҚР-ның  ақша-несие  саясатының негізгі бағыттары

 

 

 

3.1 ҚР-ның ақша – несие саясатының даму ерекшеліктері

 

 

Нарық экономикасына өту жағдайында және экономикалық дағдарысты жоюда макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуде ҚР банк жүйесі маңызды роль атқарады.

Қазіргі уақытта қалыптасқан екі деңгейлі банктік  жүйеніңқызмет етуіне байланысты жасалған талдауда, олардың көрсетіп отырғанындай, кемшіліктердің басым бөлігі банктер қызметін реттейтін нормативтік базаны жасаудағы артта қалушылық және оның іске асырылуына іс жүзінде бақылау жасау механизмдеріндегі кемшіліктермен сипатталады.

ҚР  Ұлттық  банкі түрлі күрделі операцияларды орындайтын және ақша айналымын реттейтін, ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамассыз ететін негізгі  буын  болғандықтан бірінші  деңгейлі    банк болып есептеледі.

Ұлттық банктің үкіметтен белгілі бір тәуелсіздігі - оның ақша-несиелік және валюталық тұрақтылықты сақтаудағы іс    әрекеттеріндегі    тиімділігіне қажетті жағдай. Ұлттық банктің мұндай тәуелсіздігі    еліміздің  экономикалық тұрақтылығы үшін маңызды.Дегенмен Ұлттық банктің Үкіметтен тәуелсіз қызмет істеуі мүмкін емес. Үкіметтің экономикалық  саясатының негізгі элементі ақша-несие және қаржы саясатын мүлтіксіз орындау Ұлттық банк қызметінің түйіні.   Сондықтан Үкіметтің макроэкономикалық бағыты Ұлттық банктің ұзақ  мерзімдегі саясатын анықтайды.Сөйтіп келгенде кез келген Ұлттық банкте әрі банктің, әрі мемлекеттік  органның белгілері тоғысады.

Кез келген Ұлттық  банктің міндеті- ұлттық   ақша өлшемінің төлем қабілеттілігі мен валюталық курсының тұрлаулылығын қамтамасы ету,банк жүйесінің өтімділігі мен тұрақтылығын, төлем жүйесінің тиімділігі мен сенімділігін қамтамасыз ету.

Осы міндеттерді атқару үшін Ұлттық  банк  негізінен мынадай қызметтерді орындайды:

• Банкноталарды  монополиялы  түрде эмиссиялау;

• ақша-несиелік  қатынастарды реттеу;

• сыртқы экономикалық қатынастарды жүргізу;

• банктердің  банкісі  болу;

• үкімет банкісі болу.

Осы аталған қызметтер  Ұлттық ьанктің балансында көрініс  табады. Ақша несиелік саясат жүргізу  үшін Ұлттық банктің заңды бекітілген құралдармен операциялар бар, олар: қайта қаржыландырудың ресми  моөлшерлемелері банктерге қойылатын  резертік талаптар нормативті қысқа мерзімді ноталардың шығарылымы, ашық нарық операцияларын жүргізу, кредиттік және депозиттік операциялар, вексельдерді қайта есепке алу және т.б.

Сонымен қатар болашақта артық өтімділікті «депозиттерге тарту» Ұлттық  банктің басты құралы болатын жоспары бар. Алайда инфляциялық қысым көзі сырттан (сыртқы валюталық түсімдер) болса, артық өтімділікті шексіз азайту бұл операцияның тиімділігін төмендетуі  мүмкін.Мұндай жағдайда сыртқы түсімдерді реттеу бағытында шаралар    қолдану қажет .

Институционалдық жағынан қарасақ несие жүйесі валюта қаржы мекемелерінің кешені, оны мемлекет экономиканы реттеп атқару үшін белсенді пайдаланады. Ақша-несие жүйесі қоғамдық ұдайы    өндірістің  арлық механизмін қамтып, өндірістің шоғырлануы мен капиталдың орталықтануын күшейтіп, бос ақша қаржыларын елдің  экономикасына қолдануға септігін тигізеді.

Мемлекеттік бюджет тапшылығы  оны жабуға бос қаржы ресурстарын  тарту қажеттігін туғызады. Бұл ресурстар мемлекет ішінде (үкімет, ақша-несие ұйымдары) және халықаралық ақша-несие институттарына шоғырланады. Қаражаттарды тартудың басты тәсілі болып мемлекеттік несие табылады. Мемлекеттік несие жалпы мемлекеттік қаржының басты буындарының бірі және несие қатынастарының жиынтығы.

Ақша-несие  жүйесінде мемлекет мынадай рольдер    атқара    алады: несие беруші,  қарыз алушы және кепіл. Мемлекеттік несие   ақша-несие   қаражаттарын    қайтару    шарты    негізінде    қайта    бөлу    қызметін   атқарады. Бұл халықтың жеке шаруашылық  субъектілерінің   уақытша   бос ақша қаражаттарын шоғырландырумен байланысты. Бұл қызметте мемлекеттік несие жинақтарды ұйымдастырудың бірнысаны болып    табылады.

Мемлекеттік несие бос ақша қаражаттарын мемлекеттік билік органдарының қарамағына жұмылдыру және оны мемлекеттік шығындарды қаржыландыру барысында мемлекет пен заңды  және жеке тұлғалар арасында туындайтын қатынастар. Несие көмегімен орташа жинақтар мемлекетте жинақталады және оның қажеттіліктерін өтеуге бағытталады. Бұл мемлекеттік займ облигацияларын шығарып, оны тұрғындар, шаруашылық субъектілері арасында орналастыру арқылы жүзеге асырылады.Сонымен қатар мемлекеттік бағалы қағаздар (қазынашылық бондар, сертификаттар) шығару арқылы да болуы мүмкін.Тек еркін айналатын мемлекеттік займдардың болуы жинақ иелеріне жинақ нысандарының ұйымдастырылуын таңдауға мүмкіндік береді. Істің объективті қорытындылары болып кеңейтілген өндірістің көлемін жоғарлату табылады.  

Қазіргі нарықтық экономикада  зейнеткерлер қоры, сақтандыру компаниялары, озара қорлар, инвестициялық банктер, ипотекалық банктер, қарыз сақтау ассоциациялары және т.б осы сияқты арнаулы ақша – несие институттары ерекше орын алады. Көп көлемде ақша ресурстарын шоғырландырған бұл институттар капиталды тиімді орналастыру және қолдану процесіне белсене қатысады.

 

 

2. . Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің ақша-несие саясатын жүзеге асырудағы негізгі бағыттар

 

 

Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі (бұдан әрі Ұлттық Банк) қазақстан Республикасының орталык  банкі болып табылады және Қазақстан  Республикасының банк жүйесінің  жоғарғы (бірінші) деңгейін білдіреді. Ерекше құқықтық  мәртебесі бар  Қазақстанның Даму Банкін қоспағанда,  барлық өзге банктер банк жүйесінің  төменгі (екінші) деңгейін білдіреді.

Ұлттық Банктің міндеттері, қызметінің кағидалары, құқықтық мәртебесі  және өкілеттілгі «Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі туралы» Қазақстан  Республикасының Заңында айқындалады.

Ұлттык Банк өзінің құзыреті шегінде банк қызметінің жекелеген мәселелері бойынша реттеуді және қадағалауды  жүзеге асырады  және банктер мен банк операцияларының жекелеген түрлерін  жүзеге  асыратын уйымдардың жұмыс icтeyi үшін жалпы жағдайлар жасауға мүмкіндік туғызады.

Ұлттық Банктің банктер мен банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын  ұйымдарға қатысты реттеу және кадағалау функциялары Қазақстан Республикасының ақша-несие саясатының тұрактылығын ұстап тұруға, банктер кредиторларының, олардың салымшыларының және клиенттерінің мүддесін корғауға бағытталган.Ұлттык Банк өзініңқ ұзыреті шегінде басқа елдердің орталык банктерімен және банктерімен қарым-қатынастарда, халықаралық банктерде және өзге ақша – несиелік ұйымдарда Қазақстан Республикасының мүддесін білдіреді.

Орталық Банк өзінің міңдеттерін  орындау кезінде  пайда алу  мақсатын басшылыққа алмауы тиic.Ұлттық Банк Казақстан Республикасының Президентіне  бағынышты бірақ өз қызметін жүзеге асыруда оған заңнамада берілген өкілеттіктер шегінде тәуелсіз.Ұлттық Банк өз қызметін Қазақстан Республикасының Үкіметімен үйлестіреді, өзінің қызметінде Үкіметтің экономикалық саясатын ecкepіп отырады және егер өзінің  негізгі  функцияларын орындауға және ақша-несие саясатын жүзеге асыруға кайшы келмейтін болса, оны іске асыруға жәрдемдеседі.

Банк сатылап бағыну схемасы  бар біртұтас орталықтандырылған құрылымнан тұрады.Ұлттық Банктің  жоғары органы  Баскарма, ал жедел басқару органы Директорлар кеңесі болып табылады.

Ұлттық Банктің негізгі  мақсаты Казақстан Республикасында  баға тұрақтылығын қамтамасыз ету болып  табылады.

           Негізгі мақсатын icкe асыру ушін Ұлттық Банкке мынадай міңдеттер жүктеледі:

-   мемлекеттің ақша-несие саясатын әзірлеу және жүргізу;

-   төлем жүйесінің жұмыс icтeyiн қамтамасыз ету;

-   валюталық реттеуді және валюталық бақылауды жүзеге асыру;

-   қаржы жүйесінің тұрактылығын қамтамасыз етуге жәрдемдесу.

 

Ұлттық Банк өзіне жүктелген  міндеттерге сәйкес мынадай нeгізгi функцияларды орындайды:

- Қазақстан Республикасында мемлекеттік ақша-несие саясатын жургізеді

- Казақстан Республикасының аумағында банкноталар мен монеталардың эмиссиясын жүзеге асырады;

- банктердің банк функцияларын жүзеге асырады;

- Қазақстан Республикасының Үкіметі және келісімдері бойынша басқа да мемлекеттік органдар үшін банк, қаржы жөніндегі кеңесі және Үкімметтің агенттігі функцияларын жүзеге асырады;

- төлем жүйесінің жұмыс істеуін  ұйымдастырады;

- Қазақстан Республикасында валюталық реттеуді және валюталық бақылауды жүзеге асырады;

- Ұлттық Банктің алтын валюта активтерін басқарады;

- қаржы ұйымдарының қызметін бақылауды және кадағалауды сондай-ақ олардың Ұлттық Банктің құзыретіне жатқызылған мәселелер бойынша қызметін реттеудегі және басқасын жүзеге асырады.

 

 Ұлттық Банк мемлекеттік  ақша-несие саясатын жүргізу мақсатында:

- ақша нарығының жалпы жай-күйіне, заемдар бойынша сұраныстар мен ұсыныстарға, инфляция деңгейіне және инфляциялық күтулерге байланысты ресми қайта қаржыландыру ставкасын белгілейді;

- жүзеге асырылатын ақша-несие саясаты шеңберінде қаржы нарығындағы нарықтық сыйакы ставкаларына әсер ету мақсатында ақша-несие саясатының негізгі операциялары бойынша сыйақы ставкаларының деңгейін белгілейді;

- ең төменгі резервтік талаптардың нормативтерін белгілейді және олардың орындалуын бақылауды жүзеге асырады;

- инфляциялық процестерді  ақша-несиелік реттеудің жанама  әдістерімен тоқтату мүмкін болмаған  ерекше жағдайларда,  Ұлттық Банк  жекелеген салаларды ынталандыру  және олардың дамуын ұстап  тұру мақсатында 

несиелеудің лимиттерін белгілеу, олар бойынша сыйакы ставкаларын  тоқтатып кою, операциялардың жекелеген  түрлері мен мәмілелер бойынша  ең жоғарғы ставкаларды белгілеу және несиенің нақты түрлерін  тікелей  реттеу арқылы   операциялардың жекелеген  түрлерінің деңгейі мен көлеміне тікелей сандық шектеу қоюға құқылы;

- акша-несие саясатының  кабылданған бағдарларына сәйкес  банктердің Ұлттык Банктен карызға   алуының  жалпы көлемін реттейді  сондай-ақ банктерге берілген  заемдарды тартудың және өтеудің  тәртібін, талаптарын, мерзімдері мен  лимиттерін айқындайды;

- депозиттерді қабылдауды  жүзеге асырады, сондай-ақ  Ұлттық  Банкке депозиттер берудің және өтеудің тәртібін, талаптарын, тартудың  түрлерін, мерзімдері мен лимиттерін айқындайды;

-влюта нарығындағы басымдықты, сондай-ақ ішкі валюта нарығындағы  сұраныс пен ұсыныстың көздерін  бағалауды және талдауды жүзеге  асырады;

- жүзеге асырылатын ақша-несие  саясаты шеңберінде мемлекеттік  және басқа бағалы қағаздарды  сатып алады және сатады;