Ақша - несие сясаты

- ресми қайта қаржыланжыру  ставкасына сәйкес коммерциялық  вексельдерді қайта еске алуды  жүргізеді, сондай-ақ коммерциялық  вексельдерді Ұлттық банктің  қайта есепке алуы үшін ұсынылатын талаптарды белгілейді;

- мемлекеттік бағалы қағаздар  болып табылатын, меншікті –  Ұлттық банктің қысқа мерзімді  ноталарын  шығаруды жүзеге  асырады, сондай-ақ қысқа мерзімді  ноталады  шығарудың, орналастырудың, айналсының және өтеудің тәртібін, талаптарын айқындайды;

2006 жылғы наурыз айында  Қазақстан Республикасы  Ұлттық  Банкінің 2006-2008 жылдарға арналған  Ақша-несие  саясатының  негізгі   бағыттары қабылданды. Ұлттық Банк  бағa тұрақтылы,ын қамтамасыз  етуге бағытталган ақша-несие  саясатын жүзеге асыруды өз  кызметнің басым бағыты ретінде  айкындайды. Тиісінше, инфляциялык  таргеттеу  кағидаларына көшу  бойынша жұмыс жалғасады. Бұл  инфляция бойынша мақсатты бағдарларға  сүйене отырып ақша- несие саясатының  негізгі өлшемдерінің болжамын  құруды жобалайды.

Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкін  кұрылымына мыналар  кіреді:

-11 департаменттен (1 департамент  Астана қаласында), 10 жеке басқармадан  және 1 жеке бөлімнен тұратын орталық  аппарат;

- 16 аумақтық  филиал және Алматы каласындағы екі филиал - Кассалық операциялар және кұндылыктарды сақтау  орталғы және Ұлттық  Банктің кызметін камтамасыз ету орталығы;

- Ұлттық Банктің Ресей Федерациясындағы өкілдігі;

- 4 есеп беретін ұйым:

- «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Қазакстан банкаралық есеп айырысу орталығы» шаруашылық жүргізу құқығы бар республикалық мемлекеттік кәсіпорны;

- «Қазақстан Республикасы  Ұлттық  Банкінің  Банктік сервис бюросы»  шаруашылық жүргізу құқығы бар республикалық мемлекеттік кәсіпорны;

-  «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Қазақстан теңге сарайы» шаруашылық жүргізу құқығы бар республикалық мемлекеттік кәсіпорны;

- «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Банкнот  фабрикасы»  шаруашылық  жүргізу құқығы бар республикалық мемлекеттік  кәсіпорны.

 

 

 

3.3   Қазақстан Республикасының 2012 жылға арналған ақша-несие саясаты

 

 

Сыртқы нарықтарда ахуалдың дамуының тұрақсыздығына байланысты, сондай-ақ Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі жүргізетін ақша-несие саясатының қысқа мерзімді саясатын ескере отырып Қазақстан Республикасының ақша-несие саясатын  2012 жылғы шеңберде ғана әзірлеуге шешім қабылдады. Ақша-несие саясатының және төлем балансының негізгі өлшемдері, оның ішінде ақша-несие саясатының кейінгі жылдарға арналған шаралары  2012 жылдың нәтижелері бойынша нақтыланатын болады.2012 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүргізетін ақша-несие саясаты қызметінің басым бағыты баға тұрақтылығын қамтамасыз ету, яғни жылдық инфляцияның төменгі деңгейін, барабар қалыптасқан макроэкономикалық алғы шарттарды қолдау болып қала береді.

Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі негізгі мақсаты  ақша-несие саясаты болғандығына қарамастан баға тұрақтылығын айқындады, инфляциялық таргеттеу қағидаттарына өту барынша ұзақ перспективаларға ауыстырылады. Таяу перспективада негізгі күштер ақша-несие саясаты құралдарының тиімділігін жетілдіруге және арттыруға, сондай-ақ қабылданатын шаралардың ақша нарығының жай-күйіне ықпалын күшейтуге   шоғырландырылатын болады.

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Қазақстан Республикасының ақша-несие саясатын жүргізу кезінде экономикадағы ақша ұсынысын икемді реттеу бойынша шаралар қабылдайтын болады. Ақша нарығында қысқа мерзімді өтімділік тапшылығы туындаған жағдайда Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі өтімділікті беру бойынша операциялар көлемін ұлғайтатын болады.

Сонымен қатар Қазақстан  Республикасының Ұлттық Банкі  монетарлықты құрайтын қызметтің оңтайлы деңгейде болуын және қосымша  инфляциялық  қысым көрсетпеуге тырысатын  болады.Қысқа мерзімді ноталар шығару және екінші деңгейдегі банктердің депозиттерін тарту Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі үшін банктердің артық  өтімділігін айықтыру, сондай-ақ қаржы  нарығындағы сыйақы ставкаларын  реттеу бойынша негізгі құралдар болып қала береді.

2012 жылы ақша нарығындағы  өтімділікпен ахуал түбегейлі  өзгермейді. Осыған байланысты, осы  құралдардың мерзімін мынадай  нақты деңгейде сақтауды болжамдайды:  Қазақстан Республикасы Ұлттық  Банкінің қысқа мерзімді ноталар  бойынша – 3, 6 және 9 ай, банктерден  тартылатын депозиттер бойынша  – 7 күн және 1 ай.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің шаралары Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ставкалары дәлізінде  қысқа мерзімді құралдар нарығында  пайыздық саясаттың реттеуші ролін  арттыруға және  нарықтық ставкаларды  ұстап тұруға бағытталатын болады.

Бұдан басқа, ашық нарықта  операцияларды барынша тиімді пайдалану  мүмкіндігі (open market operations) қаралады, банктерге  берілетін өтімділіктің оңтайлы  өлшемдеріне (операциялардың көлемдері, мерзімдері, кепілмен қамтамасыз ету  түрлері) талдау жүргізіледі. Осы мақсатта Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ең үздік шетелдік практиканы одан әрі қолдану мүмкіндігі бар  дамыған елдердің тәжірибесін зерделейді.

Тұтастай алғанда, бұл  өтімділікті басқару мен реттеудің  тиімділігін арттыруға, сондай-ақ ақша нарығындағы қаржы құралдары  бойынша қисық кірістілікті қалыптастыруға мүмкіндік береді.Қажет болған жағдайда Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі банктердің қысқа мерзімді өтімділігін қолдау үшін қайта қаржыландыру заемдарын береді. Бұл ретте Қазақстан  Республикасының Ұлттық Банкі осы  ресурстарға сұраныстың айтарлықтай  өсуін күтпейді. Осы операциялардың мерзімі 1 жылдан аспайды.

2012 жылы Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі  ең төменгі  резервтік талаптар тетігін оны  қолдану тиімділігін арттыру  бөлігінде одан әрі жетілдіру  жұмысын жалғастырады.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің валюта саясаты Қазақстан  экономикасының ішкі және сыртқы бәсеке қабілеттілігінің арасындағы балансты қамтамасыз етуге бейімделген. Қазақстан  Республикасының Ұлттық Банкі бағам  саясатын жүргізу кезінде үнемі  өзгеріп отыратын әлемдік конъюнктура  жағдайларында ұлттық валютаның  нақты бағамының отандық өндірістің бәсеке қабілеттілігіне теріс ықпал  ететін айтарлықтай ауытқуларына жол  бермейді.

Айырбас бағамының саясаты  әлемдік бағаның өзгеруіне, сыртқы сауда жағдайларына осы арқылы, ішкі экономиканы дамытуға негіз құра отырып, барабар  сезінетін болады. Мемлекет жаңа технологиялар, жабдық пайдалану,еңбек сапасын арттыру сияқты осындай факторлармен байланыстағы осы саясатты қатаң қолдай отырып, жедел даму траекториясына шыға алады.

Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі экономикалық ахуалға  байланысты теңге бағамының икемділігін  арттыру мақсатында өзінің валюта нарығына қатысуын одан әрі төмендетуге тырысатын  болады.

Экономикалық ахуалдың түпкілікті өзгеруі энергия ресурстарына әлемдік  бағаның күрт және айтарлықтай төмендеуі және олардың ұзақ уақыт ішінде осы деңгейде сақталуы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының негізгі сауда әріптестері елдеріндегі құнсыздануы кезінде теңге бағамының күрт өзгеруі ықтимал.Экономикалық даму сценарийіне қарамастан ақша-несие саясатының шаралары жылдық инфляция деңгейін 6-8% шекте ұстап тұруға бағытталады. Инфляциялық қысымда ынталандыратын артық ақша ұсынысының ұлғаюы тиісінше, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің айықтыру  операцияларының өсуімен жойылады. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Бірыңғай экономикалық кеңістіктің жұмыс істеуі шеңберінде өтетін  интеграциялық үдерістерді ескере отырып ақша-несие және валюта саясатының сол немесе өзге де шараларын қолдануды жүзеге асырады.

Ақша-несие саясатының негізгі  көрсеткіштерінің 2012 - 2014 жылдарға арналған болжамы.

Бірінші сценарий.

	2011	2012	2013	2014
Инфляция %	7,4	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ресми қайта қаржыландыру ставкасы %	7,5	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ақша базасы, млрд. теңге	2836	2970	3143	3362
Ақша массасы, млрд. теңге	9751	9821	10356	11049
Резиденттердің депозиттері, млрд. теңге	8385	8502	8964	9561
Экономикадағы несиелер млрд. теңге	8781	7873	8283	8731
Экономикадағы монеталандыру  деңгейі,%	35,7	39,5	39,4	39,3

 

 

 

 

 

Екінші сценарий

	2011	2012	2013	2014
Инфляция %	7,4	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ресми қайта қаржыландыру ставкасы %	7,5	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ақша базасы, млрд. теңге	2836	3451	3778	4226
Ақша массасы, млрд. теңге	9751	11891	13326	15014
Резиденттердің депозиттері, млрд. теңге	8385	10316	11571	13045
Экономикадағы кредиттер  млрд. теңге	8781	9212	10263	11532
Экономикадағы монеталандыру  деңгейі,%	35,7	39,9	40,1	40,2

 

 

Үшінші сценарий

	2011	2012	2013	2014
Инфляция %	7,4	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ресми қайта қаржыландыру ставкасы %	7,5	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ақша базасы, млрд. теңге	2836	2970	3143	3362
Ақша массасы, млрд. теңге	9751	9821	10356	11049
Резиденттердің депозиттері, млрд. теңге	8385	8502	8964	9561
Экономикадағы кредиттер  млрд. теңге	8781	7873	8283	8731
Экономикадағы монеталандыру  деңгейі,%	35,7	39,5	39,4	39,3

 

 

 

 

Қорытынды.

 

Қорыта айтқанда қазipгi таңда  Қазақстанда жүргізіліп отырған  ақша-несие саясаты жайлы мынадай  түйіндер шығapyғa болады:

• ақша-несие саясаты бұл айналыстағы ақша жиынын, несие көлемін, сыйақы мөлшерлемесін өзгертуге, жалпы банк жүйесінің қызметін реттеуге бағытталғын шаралар жиынтығы.
• ақша-несие саясатының басты мақсаты-ұлттық валютаның тұрақтылғын, яғни оның төлем кабілеттілігі мен басқа шетел валюталарына қатысты тұрақтылығын қамтамасыз етуді көздейді;
• ақша-несие саясатының макроэкономикалык деңгейдегі субьектісі   Ұлттық банк болып табылады;
• ҚР Ұлттық банкінің басты мідеті - ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету, KP-дағы ақша-несие саясатын жургізу, екінші деңгейлі банктер кызметін қадағалау;
• ақша-несие саясатының Ұлттық банк тарапынан реттеу обьекттеріне экономикадағы қолма-қол және колма- кол ақшасыз жиын жатады;
• Инфляциямен күрес - ақша-несие саясатының басты мақсаты. Инфляцияны реттеу жөнінде колданылатын шаралар ұлттык банктің ақша-несие саясатының 2007-2010 жылдарға арналған негізгі бағыттарында айкындалған.

Жалпы алғанда  бүгiнгі еліміздің экономикасын сараптаушы әлемдік сарапшылар тұрақты әрі қарқынды дамып келе жаткан жағдайын жоғары бағалауы - әуел бастағы нарыктық экономиканы таңдауындагы дұрыс бағыт алғанын айғақтайды.

Бугінгі таңда Қазақстанда  жүргізіліп отырған ақша-несие саясаты  соңғы жылдар көлемінде қалыптасудың жолынан өтіп, тұрлаулы саясатқа айналғанына  куә болып отырмыз.

Ақша-несие саясатының құралдарын жетілдірудегі кейбір мәселелері:

 ақша-несие саясатының  инфляцияға әсерін ұлғайту үшін  ақша-несие саясатының  құралдары   жетілдірілді. 2005 жылдың 1-шілдесінен  бастап, ақша-несиені басқару механизміне  өзгешеліліктер еңгізілді, олар  ақша-несие саясатының жеке операцияларын  мерзім бойынша унификациялауды  жүргізеді. Оның әсері болу  үшін «овернайт», «овердрафт» операциялары  қыскартылды.

Казақстанда ақша-несие саясатын реттеу мақсатында келесілер ұсынылады:

Макроэкономикалық саясат саласында  салық, бюджет және ақша-несие жұйелерін  реформалау жолымен бірқатар міндетін шешу алда тур. Соңғы жылдары Қазақстан  зкономикасының дамуына әсер ететін сыртқы факторлар едәуір өзгереді. Бұл бірінші кезекте мұнай  экспортының өсуіне, еуроға шаққанда айырбас бағамы қатысының өзгеруіне, шетел капиталдың едәуір ағынына  байланысты.