Методыка выкладання беларускай мовы

ЗМЕСТ

УВОДЗІНЫ…………………………………………………………………………3

ГЛАВА 1……………………………………………………………………………4

1. Навуковыя асновы методыкі вывучэння словаўтварэння…………………..4
2. Значэнне і задачы працы па вывучэнні словаўтварэнні……………………..10

ГЛАВА 2…………………………………………………………………………….12

2.1 Вывучэнне словаўтварэння ў вучэбнай праграме для агульнаадукацыйных устаноў з беларускай мовай навучання…………………………………………12

2.2 Аналіз  вучэбных дапаможнікаў па беларускай  мове для сярэдніх класаў…13

2.3 Традыцыйныя віды практыкаванняў пры вывучэнні словаўтварэння..…15

ЗАКЛЮЧЭННЕ…………………………………………………………………….25

СПІС  ВЫКАРЫСТАНАЙ ЛІТАРАТУРЫ………………………………………26

 

УВОДЗІНЫ

         Тэма “ Словаўтварэнне і марфеміка  “ – адна з самых важных і складаных у курсе беларускай мовы. Вывучэнне яе мае і тэарэтычнае, і практычнае значэнне: дзеці ўсведамляюць марфалагічную структуру слова (словы складаюцца з асобных частак), вучацца аналізаваць (вызначаць састаўныя часткі слоў) і сінтэзаваць (утвараць словы пры дапамозе прыставак і суфіксаў), узбагачаць свой актыўны слоўнік.

          Вывучэнне словаўтварэння мае  вялікае значэнне пры выкладанні  роднай мовы, гэтым і абумоўленны  актуальнасць нашай тэмы.

      Мэта  даследавання: абагуліць, сістэматызаваць і развіць выпрацаваную ў методыцы беларускай мовы сістэму працы.

      Задачы:

1. раскрыць навуковыя асновы выкладання методыкі вывучэння словаўтварэння;
2. выявіць сістэму вывучэння словаўтварэння, якая склалася ў цяперашні час;
3. вызначыць, як у праграмах і вучэбных дапаможніках па беларускай мове прадстаўлена словаўтварэнне;
4. прапанаваць новыя формы работы пры вывучэнні марфемнага складу і словаўтварэння.

          А’ект: працэс развіцця марфемнага складу слова вучняў старэйшых класаў.

  Прадмет: найбольш эфектыўныя метады, прыёмы пры вывучэнні    

словаўтварэння.

Метады  даследавання:

1. аналіз педагагічнай, метадычнай і лінгвістычнай літаратуры па тэме даследавання;
2. аналіз праграмы і падручнікаў у аспекце даследавання;
3. распрацоўка заданняў па дадзенай тэме.

ГЛАВА 1

1.1 Навуковыя асновы  методыкі выкладання словаўтварэння

     Методыка  словаўтварэння – раздзел методыкі выкладання беларускай мовы, у якім падаецца працэс фарміравання словаўтваральных ведаў, уменняў і навыкаў.

     У школьным курсе беларускай мовы словаўтварэнне вывучаецца і як раздел навукі пра  мову (марфемная будова слова).

     Словаўтварэнне  – гэта раздзел мовазнаўства, у  якім вывучаецца будова вытворных (матываваных) слоў, спосабы і сродкі іх утварэння. Тэрмінам “словаўтварэнне” называюць  і сам працэсс утварэння новых  слоў.

     Словаўтварэнне  як раздзел навукі аб мове цесна  звязаны з лексікалогіяй і  марфалогіяй, з якімі яно мае  агульны аб’ект вывучэння –  слова. Лексіка мовы напаўняецца ў выніку словаўтваральных працэсаў, а кожнае новае слова афармляецца па граматычных законах як пэўная часціца [19, с. 235].

     Сучасны адукацыйны працэс будуецца так, што вывучэнне раздзела пра мову адбываецца ў чатыры этапы.

     На  першым этапе навучання (1-4 класы) прапедэўтычна  падаюцца звесткі пра будову слова  і ўтварэнне лексічных адзінак. Праграмай па беларускай мове для  пачатковых класаў прадугледжана засваенне  элементарных звестак пра састаў слова (аснова і канчатак; корань слова; прыстаўка; суфікс) і фарміраванне ўмення тлумачыць ролю канчатка ў маўленні, падбіраць аднакараневыя словы  да прапанаваных, выяўляць лексічныя  адзінкі з суфіксамі і прыстаўкамі, якія вядомы вучням, разбіраць па саставе  словы з выразнай структурай. Такім  чынам, зместам работы па словаўтварэнні ў пачатковай школе з’яўляюцца веды пра марфемную будову слова і  словаўтваральныя ўменні і навыкі [19, с. 236].

     На  другім этапе навучання (5, а ў  школах з русскай мовай навучання 6 класс) ажыццяўляецца сістэматычная  работа над засваеннем засваенні  ведаў па марфеміцы.

     Трэці этап – удасканаленне словаўтваральных ўменняў і навыкаў пры засваенні часцін мовы (5-7 класы), дзе школьнікі выпрацоўваюць уменні ўтвараць словы розных часцін мовы і іх формы, аналізаваць лексічныя адзінкі і выкарыстоўваць іх у маўленні. Нягледзячы на тое, што ў 8-9 класах вывучаюцца сінтаксічныя тэмы, праграма па беларускай мове арыентуе на сістэматычнае ўдасканаленне не толькі сінтаксічных, але і арфаграфічных, лексічных, граматычных і словаўтваральных уменняў і навыкаў школьнікаў.

     Паглыбленне і сістэматызацыя ведаў па марфеміцы і словаўтварэнню ажыццяўляецца ў 10-11 класах. На гэтым, чацвёртым этапе навучання спалучаюцца такія метады работы, як паўтарэнне вывучанага ў 5-7 класах і ўдасканаленне словаўтваральных уменняў. Вучні паглыбляюць свае веды і развіваюць словаўтваральныя ўменні на больш складаным лінгвістычным матэрыяле. Увага засярожваецца на з’явах аманіміі, сінаніміі і мнагазначнасці марфем, на аналізе шматмарфемных і складаных слоў, на засваенне ліксічных адзінак з інтэрнацыянальнымі марфемамі, удасканаленні арфаграфічных уменняў і навыкаў, узбагачэнні слоўніка вучняў.

     Авалоданне  лінгвістычнай тэорыяй па марфеміцы і словаўтварэнні, выпрацоўка ўмення аналізаваць і канструяваць лексічныя адзінкі пэўных словаўтваральных тыпаў даюць вялікія магчымасці для ўзбагачэння слоўнікавага запасу школьнікаў незнаёмымі і малазнаёмымі словамі, фарміраванне маўленчых уменняў і навыкаў [19, с. 236].

     Засваенне марфемікі і словаўтварэння мае  на мэце падвесці вучняў да разумення  прычынна-выніковых сувязей у  мовы, да асэнсавання таго, што словаўтваральная сістэма – частка агульнай сістэмы  мовы, усе элементы якой знаходзяцца  ва ўзаемасувязі. Так, марфеміка мае  справу з найменшай значымай адзінкай мовы – марфемай, а на ўзроўні  словаўтварэння даследуецца вытворнае  слова. Дзве гэтыя адзінкі семантычна звязаны з іншымі ўзроўнямі мовы, асабліва з тымі, аб’ектамі вывучэння  якіх з’яўляецца слова. Таму методыка навучання марфеміцы і словаўтваранню будуецца на аснове ўсведамлення сувязі і залежнасці словаўтваральных, фанетычных, семантычных, марфалагічных. Арфаграфічных і іншых з’яў мовы [19, с. 237].

     Кожны ўрок па марфеміцы павінны садзейнічаць рэалізацыі асноўнай мэты навучання  беларускай мовы – выхаванню і  развіццю моўнай асобы, фарміраванню ў  яе духоўна арыентавальнага мыслення і высокага інтэлекту. Ажыццяўленне асноўнай мэты навучання дасягаецца праз рэалізацыю прыватных мэт –  адукацыйных, практычных і развіццёвых.

       Адукацыйная мэта – гэта фарміраванне неабходных ведаў па марфеміцы, на аснове якіх выпрацоўваюцца ўменні і навыкі школьнікаў. У працэсе вывучання марфемікі вучні павінны ведаць:

• адзінкі марфемікі, іх значэнні і функцыі;
• азначэнне паняцця марфеміка;
• спосабы формаўтварэння;
• сэнсава-стылістычная функцыя формаўтваральных адзінак [19, с. 237].

       Практычныя  мэты накіраваны на фарміраванне словаўтваральных уменняў і навыкаў школьнікаў. Школьнікі павінны ўмець:

• выдзяляць у словах значымыя часткі і тлумачыць іх значэнні;
• адрозніваць формы аднаго слова ад аднакаранёвых слоў;
• групаваць словы па значэнні кораня, суфікса, прыстаўкі;
• падбіраць роднасныя да прапанованых;
• тлумачыць значэнне незнаёмых слоў з апорай на марфемны разбор;
• выкарыстоўваць вытворныя словы і формы слоў у вусным і пмсьмовым маўленні;
• рэдагаваць уласнае і чужое маўленне ў адпаведнасці з марфемнымі нормамі;
• карыстацца марфемнымі і словаўтваральнымі слоўнікамі [19, с. 238].

       Развіццёвыя мэты найперш звязаны з развіццём  мыслення вучняў – фарміраваннем  навыкаў аналітыка-сінтэтычнай дзейнасці, тэарэтычных абагульненняў на аснове мадэліравання структуры слова. Узбагачэння слоўнікавага запасу.

     Тое, што словаўтваральная сістэма ўваходзіць у агульную сістэму мовы, дзе ўсе ўзроўні ўзаемасвязаныя, варта даказаць на канкрэтных прыкладах. Так, для паспяховага выкладання марфемікі настаўнік павінен абапірацца на веды з фанетыкі, паколькі яны забяспечваюць усведамленне структуры слова (воўк – воўчы, дзень – дня і інш). Уменне бачыць, усведамляць састаў слова забяспечыць сувязь з арфаграфіяй, устойлівасць арфаграфічных навыкаў.

       Лінгвістычныя асновы вывучэння раздзела “Словаўтварэнне і арфаграфія” ў школе складаюць паняцці, якія ўмоўна можна падзяліць на тры группы:

• паняцці марфемікі (марфема, аснова, канчатак, корань, суфікс, прыстаўка);
• паняцці словаўтварэння;
• паняцці, звязаныя з аналізам слоў (марфемны разбор).

       Вучні знаёмяццаі з такім лексікаграфічным паняццем, як марфемны слоўнік. Як зазначае М.Т.Баранаў, “работа над выяўленнем істотных прымет паняцця, а таксама  над азнпчэннем гэтага паняцця фарміруе ў школьнікаў арыентыровачную аснову для развіцця ў іх умення карыстацца мовай у розных сфарах яе прымянення”.

     Авалоданне  асноўнымі словаўтваральнымі паняццямі  з’яўляецца базай для засваення  працэсу мадэліравання, удасканалення  ўмення вызначыць у словах марфемы  і тлумачыць іх значэнні, канструяваць словы з мэтай выпрацоўкі навыкаў  правільнага пісьма, узбагачэння  слоўнікавага запасу вучняў і развіцця маўлення [19, с. 239].

     Навучанне словаўтварэнню базіруецца на наступных  спецыфічных лінгваметадычных прычынах навучання: дыяхранічным, структурна-словаўтваральным і матывацыйным [19, с. 240].

     На  ўроках па словаўтварэнні трэба размяжоўваць сінхронны і дыяхранічны прынцыпы аналізу слова. Патрабаванне прытрымлівацца сінхроннага прынцыпу пры вывучэнні  словаўтварання указвае на неабходнасць разглядаць словы з пункту погляду  тых сувязей і адносін, якія існуюць  у сучаснай беларускай мове. Гэта значыць, што такія словы, як прырода, прыгоды, сталіца, народ, падзельныя раней на марфемы, у сучаснай беларускай мове разглядаюцца як словы з невытворнымі асновамі.

     У слоўнікавым складзе беларускай мовы існуе дастаткова вялікая колькасць  слоў, асновы якіх падаюцца вучнямі  падзельнымі на марфемы. Так, некаторыя  спрабуюць вызначыць прыстаўкі  ў словах прыклад (гіст. пры-клад), абруч (гіст. аб-руч- ), асвета (гіст. а-свет-а), суткі (гіст. су-тк-і) і інш. Гэта недапушчальныя змешвання фактаў сучаснай беларускай мовы з фактарамі гісторыі мовы: марфемны разбор такіх слоў падмяняецца этымалагічным, пры якім ліксічная адзінка разглядаецца ў аспекце дыяхраніі. Не падмяняючы адзін аналіз другім, мэтазгодна пры правядзенні разбору слова па саставе звяртаецца да гістарычных каментарыяў, таму што яны выхоўваюць у вучняў павагу да роднага слова, выклікаюць цікавасць да працэсу станаўлення і развіцця мовы.

     Прапануюцца наступныя пуці рэалізацыі дыяхранічнага  прынцыпу ў школьным курсе словаўтварэння.

1) Марфемны  аналіз пачынаецца з тлумачэння  лексічнага значэння слова, узятага  для разбору.

2) Пасля  разбору слова па саставе настаўнікам  даецца даступная, дакладная і  выразная гістарычная даведка  (праводзіцца найпрасцейшы этымалагічны  аналіз): закон- (гіст. за-кон- ), прырод-а (гіст. пры-род-а).