Методыка выкладання беларускай мовы

     Вучням  будзе цікава даведацца пра гістарычна аднакаранёвыя словы: вока і акно, вецер і веяць, тыдзень і той  дзень, сведка і ведаць, лесвіца і  лезці і інш [19, с. 240].

     Структурна-словаўтваральныя прынцыпы многія вучоныя кваліфікуюць як прынцыпы супастаўлення сінтэзу  і аналізу. Аналіз слова дае адказ  на пытанне, з якіх значымых частак складаецца лексічная адзінка, сінтэз словаўтваральных элементаў дапамагае высветліць, як, якім чынам пабудавана слова. Працэсы сінтэзісу і аналізу суадносныя, узаемазвязаныя, і гэта неабходна паказваць вучням на канкрэтных прыкладах. Так, пры выкананні разнастайных практыкаванняў варта навучыць супастаўляць марфемны і словаўтваральны аналіз слоў. Напрыклад, пры вызначэнні колькасці суфіксаў у слове кветачка ўвага звяртаецца на словаўтваральную аснову гэтага слова (кветк-а) і шляхам накладання абедзвюх асноў адна на адну высвятляецца, што ў слове не адзін, а два суфіксы –ач- і –к-: квет→кветка→квет-ач-к-а.

     Такім чынам, апора на структурна-словаўтваральны  прынцып дапамагае фарміраваць  у вучняў уменне і навык асэнсавана аналізаваць структуру слова  і выразна ўсведамляць шляхі  яго ўтварэння [19, с. 241].

     Паводле матывацыйнага прынцыпу, будова вытворнага слова мэтазгодна вызначаць шляхам яго матывавання.

     Важна, каб у выніку назіранняў і абагульненняў  школьнікі прыйшлі да ўведамлення  таго, што ўтваральнай асновай  для аналізуемага будзе не самае  простае па саставе аднакаранёвае  слова, а найбліжэйшае роднаснае  па сэнсе і па будове.

     Апошнія дасягненні метадычнай навукі даюць  падставы вылучаць у якасці спецыфічнага словаўтваральнага прынцыпу лексіка-словаўтваральны, сутнасць якога заключаецца ў  супастаўленні лексічнага значэння слова і словаўтваральнага значэння марфем. Напрыклад, баяніст “той, хто грае на баяне” (баян +іст-); арфіст “той, хто іграе на арфе” (арфа-а+ -іст-); гітарыст “той, хто іграе на гітары” (гітар-а+ -іст-).Усе пададзеныя словы ўтвораны пры дапамозе суфікса -іст- са значэннем “прафесія музыканта”. Дзеясловы зазвінець “пачаць звінець”, закружыць “пачаць кружыць”, заспяваць “пачаць спяваць” утвораны пры дапамозе прыстаўкі за- са значэннем “пачаць дзеянне” шляхам далучэння яе да цэлага слова [19, с. 241]. 

1.2 Значэнне і задачы працы па вывучэнні словаўтварэнні

     Тэма  “Склад  слова” – адна з самых  важных і складаных у граматыцы, - гаварыў. П.Падгайскі. – Вывучэнне яе мае і тэарытычнае значэнне: дзеці ўсведамляюць марфалагічную структуру слова (словы складаюцца з асобных значамых частак), вучацца аналізаваць (вызначаць састаўныя часткі слоў) і сінтэзаваць (утвараць словы пры дапамозе прыставак і суфіксаў), узбагачаюць свой актыўны запас”

       Значэнне  працы па вывучэнні марфемнага складу слова заключаецца:

• у тым, што школьнікі авалодваюць адным з вядучых спосабаў раскрыцця ліксічнага значэння слоў.

Задачы  настаўніка:

• стварыць аптымальныя ўмовы для ўсведамлення дзецьмі ўзаемасувязі, якая існуе ў мове, паміж лексічным значэннем слова і яго марфемным складам;
• кіраваць на гэтай аснове ўдаскладненнем слоўніка вучня.
• нават элементарныя веды пра ўтварэнне слоў вельмі важныя для разумення вучнямі асноўнай крыніцы папаўнення нашай мовы новымі словамі. Назіранні за ўтварэннем слоў акзваюць станоўчы ўплыў на фарміраванне ў вучняў актыўных адносін да слова, падводзяць да разумення заканамернасцей развіцця мовы.
• азнаямленне з асновамі словаўтварэння спрыяе пашырэнню ведаў школьнікаў пра навакольны свет. Пазнанне школьнікамі семантычна-структурнай суадносенасці слоў абазначае паглыбленне іх ўяўленняў пра сувязі паміж прадметамі і працэсамі рэальнага жыцця.
• усведамленне ролі марфем у слове, а таксама семантычнае значэнне прыставак і суфіксаў спрыея фарміраваць у школьнікаў дакладнасці маўлення [14, с. 24 – 25].

Задачы  настаўніка:

• максімальна спрыяць не толькі разумення вучнямі лексічнага значэння слова, але і развіццю сведамасці выкарыстання ў кантэксце слоў з поўнымі прыстаўкамі і суфіксамі.

1. вылучэнне марфемнага складу слова мае вялікае значэнне для фарміравання арфаграфічных навыкаў. Гэта абумоўлена тым, што адным з вядучых прынцыпаў беларускай арфаграфіі з’яўляецца марфалагічны. Фарміраванне навыкаў правапісання кораня, прыставак, суфіксаў, канчаткаў на тэарытычнай аснове патрабуе мэтанакіраванага прымянення фаннетычных, словаўтваральных і граматычных ведаў. Таму адна з важнейшых задач ввывучэння марфемнага складу словастварэння асноў, ведаў і ўменняў, неабходна для фарміравання навыкаў правапісання марфем слова і перш за ўсё – корня.

2. вывучэнне марфемнага складу слова заключае ў сабе вялікія магчымасці для развіцця разуммовых здольнасцей вучняў. У прыватнасці, для фарміравання іх спецыфічных разумовых аперацый, без якіх немагчыма авалодаць словамі, як моўнай адзінкай.

       Задача  настаўніка – стварыць у вучэбным працэсе такія ўмовы, пры якіх засваенне ведаў спалучаецца  з фарміраваннем адэкватных ім разумовых  дзеянняў [14, с.26 - 27]. 

Вывады  па першай главе

     У першай главе мы раскрылі навуковыя  асновы методыкі выкладання словаўтварэння, дзе падрабязна разглядзелі этапы  вывучэння дадзенага разела мовы, вызначылі адукацыйныя, практычныя і развіццёвыя мэты, а таксама  прынцыпы навучання словаўтварэнню.

     У другой часцы главы вызначылі  значэнне і задачы працы па вывучэнні  словаўтварэнні. 

2.1 Характарыстыка вучэбнай праграмы для агульнаадукацыйных устаноў з беларускай мовай навучання

     Згодна  з “Вучэбнай праграмай для  агульнаадукацыйных устаноў адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання  па беларускай мове”, словаўтварэнне пачынаюць вывучаць ў 5 класе. Вучням 5-га класа на вывучэнне словаўтварэння і марфемнага складу слова адводзіцца 17 гадзін, 2 з іх – пісьмовыя працы.

     У 5 класе вучні адпрацоўваюць навык утварэння слоў; вывучаюць асноўныя паняцці словаўтварэння: спосаб, утваральная аснова. Знаёмяцца з утварэннем складаных, складана-скарочаных слоў. Вучацца тлумачыць спосаб утварэння слоў, вызначыць сродкі утварэння, карыстацца словаўтваральным слоўнікам. На прыканцы навучання ў 5 класе, вучні павінны ведаць пра асноўныя спосабы словаўтварэння, размяжоўваць словаўтваральныя і формаўтваральныя марфемы; умець утвараць словы, вызначаць спосаб утварэння, вызначаць словаўтваральную марфему [10, с. 16].

     У 6-м класе асобнага раздзела пра  словаўтварэнне няма. Пры паўторы  вывучанага ў 5 класе, вучні узнаўляюць веды пра асноўныя спосабы словаўтварэння.

     Таксама пры вывучэнні пэўнай часціны  мовы, вучні вучацца утвараць новыя  словы. Спосабы ўтварэння назоўнікаў (суф. -ачк-, -ечк-, -ак-, -ік-, -ык-; -аньк-, -еньк-, -к-, -чык-), прыметнікаў (якасныя, адносныя, прыналежныя; прыметнікі з суфіксамі ацэнкі; прыметнікі з суфіксам -ск-; утварэнне складаных прыметнікаў), дзеяслоў (утварэнне дзеясловаў закончанага і незакончанага трывання). Вучні 6-га класа павінны ведаць пра спосабы ўтварэння слоў пэўнай часціны мовы, асаблівасці ўтварэння гэтых слоў; умець ўтвараць словы пэўнай цасціны мовы, размяжоўваць формы слова і новыя аднакараневыя словы [10, с. 18].

     У 7-м класе словаўтварэнне таксама  асобна не вывучаецца. Вучні спачатку узгадваюць веды пра утварэнне слоў пэўнай часціны мовы, якія вывучалі ў 5-6 класах.

     Далей вывучэнне словаўтварэння працягваецца пры вывучэнні тэм “Дзеепрыметнік”, “Дзеепрыслоўе”, “Прыслоўе”. Вучні  павінны ведаць як, з дапамогай  чаго і ад чаго ўтвараюцца дзеепрыметнікі, дзеепрыслоўі і прыслоўі. Павінны ўмець утвараць, аналізаваць спосаб утварэння, вылучаць, з дапамогай чаго ўтвораны дзеепрыметнік, дзеепрыслоўе, прыслоўе [10, с.24].

     У 8 - 9 класах вывучаюцца сінтаксічныя тэмы, праграма па беларускай мове арыентуе на сістэматычнае ўдасканаленне не толькі сінтаксічных, але і арфаграфічных, лексічных, граматычных і словаўтваральных уменняў і навыкаў школьнікаў[10, с. 29].

 

2.2 Аналіз вучэбных  дапаможнікаў па  беларускай мове  для сярэдніх класаў

5 клас

     Раздзел называецца “Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія”

У гэтым  раздзела, апошнім у навучальным  годзе, вучні вывучаюць змяненне і ўтварэнне слоў; марфемную будову слова; удакладняюцца і пашыраюцца веды пра аснову і канчатак і іх функцыянальны бок. Паняцці пра корань таксама ўзбагачаюцца. Знаемяцца з постфіксам. Усе марфемы падзяляюцца на словаўтваральныя і формаўтваральныя. Ввучаюць спосабы ўтварэння слоў: суфіксальны, прыставачны, прыставачна-суфіксальны, словаскладанне, асноваскладанне і складана-суфіксальны. Кожная новая марфема суправаджаецца вялікай колькасцю практыкаванняў на адпрацоўкку навыка словаўтварэння:

• вызначыць, з дапамогай якой марфемы утворано новае слова;
• ад якога слова ўтворана новае;
• утварыць новыя словы ад прапанавыных з дапамогай пэўнай марфемы;
• выпісаць словы, утвораныя пэўным спосабам;
• зрабіць словаўтваральны разбор [3, с. 100 – 131].

 

6 клас

     У 6 класе вучні ўзгадваюць пра асноўныя віды словаўтварэння. Практыкаванні  ў асноўным накіраваны вылучэнне спосабаў ўтварэння слова, а таксама на выяўленне сэнсавай функцыі марфемы.

Яўчэ  адзін бок вывучэння словаўтварэння ў 6 класе – словаўтварэнне пэўнай часціны мовы.

Назоўнік:

• вызначыць спосаб утварэння назоўніка;
• утварыць назоўнікі з дапамогай памяншальна-ласкальных суфіксаў [4, с.80 – 84].

Прыметнік:

(асаблівасці ўтварэння прыналежных прыметнікаў)

• утварыць прыналежныя прыметнікі;
• утварыць прыналежныя прыметнікі і дапасаваць іх да пэўных назоўніккаў [4, с.120].

(утварэнне  і правапіс складаных  прыметнікаў)

• прааналізаваць, якім спосабам утвораны прыметнік;
• утварыць прыметнк пэўгым спосабам [4, с.133].

Дзеяслоў:

• з дапамогай прапанавых прыставак утварыць новыя дзеясловы;
• ад назоўнікаў с дапамогай суфіксаў утварыць новыя дзеясловы [4, с. 283].

 

7 клас

     Асобнага  раздзела пра словаўтварэнне ў падручніках  для 7 класаў няма. Узгадваюцца веды пра ўстварэнне слоў тых часцін мовы, якія вывучаліся ў 5-6 класах.

     Таксама ў 7 класе вывучаюцца формы дзеяслова: дзеепрыметнік і дзеепрыслоўе, і  новая часціна мовы – прыслоўе. Словаўтварэнне вывучаецца ў межах  гэтых раздзелаў.

Дзеепрыметнік:

• утварыць дзееепрыметнік залежнага ці незалежнага стану;
• растлумачыць ўтварэнне дзеепрыметнікаў;
• вызначыць, ад якога дзеялова ўтвораны дзеепрыметнікі [5, с. 36 – 40].

Дзеепрыслоўе:

• утварыць дзеепрыслоўі закончанага ці незакончанага трывання;
• вызначыць трыванне дзеепрыслоўя і суфікс, з дапамогай якога ён утвораны;
• вызначыць ад якога дзеяслова ўтворана дзеепрыслоўе і з дапамогай якога суфікса [5, с. 72 – 78].

Прыслоўе:

• вычначыць спосаб ўтварэння прыслоўя;
• словаўтваральны разбор;
• вызначыць, з дапамогай чаго ўтворана прыслоўе;
• утварыць прыслоўе ад прапанаваных дзеясловаў [5, с. 109].

     У 8 і 9 класах тэма словаўтварэння асобна не вывучаецца. Да ўтварэння новых слоў і форм слоў вучні звяртаюцца ў межах вывучэння сінтаксісу і пунктуацыі, калі неабходна змяніць значэнне галоўных ці даданых членаў сказа. Практыкаванняў, накіраваных непасрэдна на вывучэнне словаўтварэння, у падручніках не прывлдзіцца. 

2.3 Традыцыйныя віды практыкаванняў пры вывучэнні словаўтварэння

     Пры аналізе перыядычнага друку – канспектаў урокаў, размеўчаных у артыкулах журналаў “Беларуская мова і літаратура”, можна вызначыць наступныя тыпы заданняў па тэме даследавання.