Ақша және ақша жүйесінің теоретикалық негіздері

 М2 - М1 + (5) + (6) + (7) + (8) + (9) + (10)

11. Ұзақ мерзімдегі депозитгер деп бағасы  100000 доллардан асқан депозитті айтамыз. Мұвда МММҒ-тің жалпы саны қосылмайды, яғни   актив ақша жиынтығында екі рет саналмайды.
12. Қайта сату келісімі - төмендегі үнемдеу мекемелері сатқан

МЗ = М2 + (11) + (12) + мекемелердегі МММҒ

13. Басқа да еуродоллар депозиттері - ұзақ мерзімдегі еуродоллар.
14. Сақтаулы облигациялар - АҚШ үкіметінің ақша салатын салымдағы сататын облигациялары.
15. Банктің акцептері - ерекше соманы, банк облигациясын сол уақытта төлеу жөніндегі тапсырысы, әдетте ол халықаралық сауда кезінде болады.
16. Коммерциялық   іс-қағаздар   -   бірлестіктердің қысқа мерзімді пассивтері.
17. Қысқа мерзімді қазыналық бағалы қағаздар - АҚШ-та шығарылатын бағалы қағаздар (12 айдан аз мерзімде шығарылған қазыналық қағаз).

L = МЗ + (13) + (14) + (15) + (16) + (17) 

2. Ақша  ұсынысы

 

      Басқа да нарық секілді, ақша нарығында  да ақшаға сұраныс пен үсыныс болады. Үсыныс - ақша жиынының айналымы, ягаи берілген мезетге мемлекеттегі төлем  құралы айналымының жиынтығы.

      Орталық банктің ақша айналысын басқаруы

      Үлттық  банк - заңды төлем құралын, яғни банкнотгарды шығаруға эмиссиялық қүқығы бар жалғыз мемлекеттік орган. Олар Үлттық банктің эмиссиялауымен шығарылады және банктерге сатып, қолма-қол  емес балама алу түрінде болады. Қазақстан Республи-касының ресми ақша бірлігі -теңге болып табылады.

      Үлтгық  банк банкноттар мен тиындардың қажетгі  мөлшерін анықтайды, олардың жасалуын қамтамасыз етеді, сақтау, жою және қолма-қол ақшаны жинақтау тәртібін орнатады.

      Қазақстан Республикасында шығарылған банкноттар мен тиындардың атаулы қүрылымы, айшықталған пішіні болуы керек. Банкноттар мен тиындардың сипаттамалары баспасөзде жариялануы тиіс.

      Валютаны  өзгертуге тек қана Қазақстан  Республикасы Парламентінің қүқығы бар. Үлтгық валютаның қызмет ету шартгарын, мерзімін, тәртібін анықтау қүқығы Қазақстан Республикасының Президентіне жүктеледі.

      Үлттық  банк Қазақстан Республикасының  валютасын шетел мемлекеттерінің  ақша бірліктеріне айырбастау бағамын  анықтау тәртібін белгілейді.

      Қолма-қол  ақшаның айналымы олардың банк кассасына үздіксіз оралып отыру жолымен жүзеге асады.

      Қазақстан Республикасында ақша банкноттарын өндіру және коммерциялық банктерге  ақша жинақтауға лицензия беру бойынша  өз күштерін енгізумен байла-нысты, қолма-қол ақшаның жағдайы 1996 жылға дейінгі кезеңмен салыстырғанда өзгерді. Екінші деңгейдегі банктер корреспонденттік шоттағы қаражаттарының қалдығы шегінде қолма-қол ақша түрінде қолдау алады, сонымен қатар операциялық кассадағы қолма-қол ақша қалдығына шек қойылмайды.

      Эмиссия - мемлекет тарапынан банкнотгардың, тиындардың, бағалы қағаздардың шығарылуы. Ол қолма-қол түрінде де немесе қолма-қол ақшасыз түрінде де болуы мүмкін.

      Қолма-қол  ақша түріндегі эмиссия - айналысқа  банкноттар мен тиындардың қосымша  шығарылуын сипаттайды.

      Депозиттер қалай жасалады. Депозиттік банктердің эмиссиясы депозиттік қарыздық операциялар үрдісінде іске асады. Банктегі депозиттер сомасы несие ақшаны қүру үшін қажет әлуетін жасайды. Банк салымдарын чек эмиссиясы немесе қарыз беру арқылы жүмылдырған кез-де несие ақшалар қүрылады. Бұл операциялардың сызбасы келесідей: мысалы, Дрезднер банкіне 10000 маркалы салым келіп түсті делік. Сонда бұл банктің активтері (резервтер) мен пассивтері (депозиттер) 10000 мар каға өседі. Біздің мысалымызда резервтер талабының көлемі 10%. Осы жағдайда банк қолма-қол ақша немесе чек түрінде 9000 марка көлемінде несие, қарыз алған кісі оны басқа банкке салады. Қарыз берген бірінші банкке депозиттерді 10000 маркаға жеткізу үшін 100 маркалы резерв жетеді. Банктердің қызметі нәтижесінде 9000 маркалық жаңа ақша пайда болды. Екінші банк салымындағы 9000 маркадан 900-ін қалдырып, 8100 марканы қарызға береді. Сонымен жалпы сома енді 7290 марка болады. Алғашқы салым 10000 маркаға тең еді.

      Орталық банк және ақша базасы

      Ақша  базасы - Ұлттық банк шығаратын ақша. Оган айналымдағы қолма-қол ақша, міндетті және артық резервтер жатады.

      Міндетті  резервтер - бекітілген нормативке сөйкес Ұлттық банктегі арнайы шотта несие  корреспонденттік шотында сақталуға  міндетті банк депозиттерінің бөлігі (бұл Ұлттық банктің келісімі бойынша тек қана қаржылық түрақты банктер қолданатын резервтердің баламалы әдісі деп аталады). Артык, резервтер дегеніміз банктердің Үлттық банктегі корреспонденттік шотта қаражатының барлығына байланысты болғандықтан, Ұлттық банк ақша базасының мөлшерін, екінші деңгейдегі банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттағы қаражатының көлемін, яғни банктер өнімділігін реттеу арқылы реттейді.

      Ол  ақша-несие саясатының құралдарын пайдаланумен іске асады. Бұл құралдар ақша базасының  кеңею шегін көрсететін және ақша жиынының, ақша базасы арқылы есептелетін ақша мультигашкаторының мөлшеріне әсер етеді.

      Ақша  үсынысының үлгісі. Ақша мультипликаторы

      Ақша  үсынысы (М^S) екі қосындынан түрады:

1. Банк жүйесінен тыс қодда бар ақша (С);
2. Экономикалық агенттер қажет кезде мәміле жасау үшін қолданатын депозиттер (В). (Дөлірек айтқанда бүл М1 агрегаты).

      М^S = С + В

      қазіргі замандағы банк жүйесі - жеке резервті жабумен байланысты жүйе. Банк депозиттерінің бір бөлігін ғана резерв түрінде  сақтайды, ал қалған бөлігін қарыз беру үшін және актив операциялар үшін пайдаланады. Басқа қаржылық институттармен салыстырғанда, банктің ақша үсынысын өсіру мүмкіндігі бар Несие мультипликаторы - коммерциялық банктер жүйесі шеңберіндегі төлем құралдарының эмиссиялық үрдісі.

      Қосымша ақша ұсынысының жалпы түрі жаңа депозит пайда болуының нәтижесінде туындайды.

      М^S =1/гг*D

      Мүндағы

гг   - банк резервінің нормасы 

D -   алгашқы салым

1/гг -  банк       мультипликаторы       немесе  депозиттік мультипликатор

      Ақша  үсынысының жалпы үлгісі Орталық банк рөлін ескере отырып жасалады жөне банк жүйесіндегі депозиттік ақшаның бір бөлігінің қолма-қол ақшаға ауысуы.

      Ақша  базасы - Орталық банкте сақталатын коммерциялық банктердің резервтері мен  банк жүйесінен тыс қолма-қол  ақша.

      MB=C+R

      Мүндағы МВ - ақша базасы С - қолма-қол ақша R. - резерв

      М^S =С + D

      Мүндағы

      М^S — ақша үсынысы

      С  — қолма-қол ақша

      В — депозиттер

      Ақша  мультипликаторы (m) - ақша 9сынысының  ақша базасына қатынасы:

      Ақша  мультипликаторын қолма-қол ақша депозиттерінің (^c*r) депозит коэффициенттеріне және резерв депозитіне (гг) қатынасы түрінде анықтауға болады.

      M = М^S   =  C+D

              MB      C+R

Бөлшектің алымын да, бөлімін де D-ға бөлеміз.

      M = cr+1

             cr+rr

      мүндағы

      cr = C         rr = R

              D               D 

      сг  мөні халықтың іс-әрекеті арқылы анықталады. Қандай пропорцияда қолма-қол ақша және депозиттің түруына байланысты болады.

      гг  мәні Орталық банк тағайындаган міндетті резерв нормасынан және коммерциялық банктердің артық резервтеріне тәуелді. Ақша ұсынысын төмендегідей жазуга болады.

      М^S = cr+1  . MB

                cr+rr

      Сонымен, ақша ұсынысы ақша базасы және ақша мультипликаторы көлемдеріне тәуелді.

      Ақша  мультипликаторы - ақша базасы бір бірлікке өскенде, ақша үсынысының қалай өзгеретіндігін көрсетеді.

      Ақша  мультипликаторының мөлшері міндетті резервтеу нормасына байланысты, өйткені міндетті резерв банктер мен несие ресурстарының көзі ретінде пайдаланылмайды, сонымен қатар айналымдағы қолма-қол ақшаның үлес салмағына байланысты болады.

      Бұл айналымдағы қолма-қол ақшаның  банктерден тыс орналасқан бөлігінің мультипликацияланбауына байланысты. Ақша мультипликаторының қарқындылыгы олардың экономикадағы айналу жылдамдығына әсер етеді, мультипликатордың коэффициенттік жылдамдығы азаяды.

      Экономикадағы ақша айналысының жылдамдығы Ұлттық банк арқылы тікелей реттелмейді, бірақ оның мөлшері инфляция деңгейіне өсер етеді жөне ақша-несие саясаты үшін үлкен мөні бар. Экономикадағы ақша айналысы жылдамдығының азаюы ұзақ мерзімді депозиттердің және ұзақ мерзімді инвестициялық несие салымдарьшың өсуін көрсетеді, бүл тек қана жалпы экономиканың түрақтылығы және ұлттық валютаға деген сенім болғанда ғана мүмкін, керісішпе, ақша айналысының жоғары жылдамдығы ұлттық валютаға деген сенімнің көрсеткіші болып, ақша жиынындағы қолма-қол ақша үлесінің өсуімен, үзақ мерзімді жинақтардың төменгі үлес салмағымен, шаруашылық субъектілерінің ұлттық валютасын сенімді активтерге аударуымен бірге жүреді.

      Ақша  айналысының жылдамдығы экономиканың монетарлық деңгейіне байланысты болады, ол ақша жиынының жалпы ішкі өнімге қатынасымен анықталады. Айналыс жылдамдыгы төмен болган сайын, монетарлық деңгейі жогарылайды.

      Монетарлық  деңгей 1989 жылы Францияда 68,5%, Германияда - 64,5%, Ұлыбританияда - 89,1%, АҚШ-та -77,5%, Жапонияда - 11,6% болды. Қазақстанда 1995 жылы монетарландыру деңгейі 12%-га жуық болды, бұл әрине жеткіліксіз. 
 

3 Тарау. ҚР –ның  ақша жүйесі 

3.1. Қазақстандағы ақша  реформалары 

     Бір адамның ауыстыратын акшасының  ен жоғары мөлшері 1000 рубльден аспады. Ал зейнеткерлерге 200 рубльден аспайтын мөлшерде айырбастауга рұқсат етілді. Белгіленген лимитен жоғары сомада ақшасы бар адамдарга табыс көздері туралы лекларациямен арнайы комиссияға бару керек болды.

     1991 ж.  23 қаңтардан бастап бір уакытта  салымдарды беруге де шек қою  енгізілді. Салымдарды тек кана  жинак банктері аркылы тұрғылыкты жеріне байланысты айына 500 рубльден аспайтын сомада бере отырып, ол туралы төл-кұжаттарына белгі койылды.

     "Павловск" реформасы нәтижесінде айналыстан 8 млрд рубль алынып тасталып, оның иелік ету заңдылығы дәлел-денбеген  болытын.

     Бірак бұл шара рубльдің сатып алу кабілетінің ұлғаюына әсер етпеді. Бағаның жіберілуі ақшалардың ұстамсыз өсуінде байкалды.

     Қайта кұру жағдайында өндірістін кұлдыраүымен бірге айналыстағы ақша массасының өсуі қатар жүрді. Тауарлар мен азық-түліктер көбіне шетелден сатып алынды. Бұл үшін кажетті валютадагы 1,63 млрд доллар сомасын алтынды сатудан түсірді: 1989 ж. - 300 т.. 1990 ж. - 234 т.

     1990 ж.  нақты  ақшаның эмиссиясы  25   млрд  рубльді құрады, бұл 1981-1985 жж. қоса алпшдағыдан біршама үлкен.  Қыруар   ақша  массасы  бос  тұтыну  нарығына  сәйкес келмеді.

     1991 ж. қаңтарда "1961 жылгы 50 және 100 рубльдік үлгідегі ақша бірліктерін КСРО  Мембанкінде  төлем  ретінде 
қабылдауды және олардың айырбастау тәртібін тоқтату мен 
азаматтардың.салымдарынан қолма-қол ақша беруді шектеу 
туралы"   Президенттің   Жарлығы   мен   КСРО   Министрлер 
Кабинетінің қаулысы қабыпданды.  Айналысқа   1991  жылы 
шығарылған жаңа купюралар енгізілді. Жеке тұлгаларга ескі 
ақшаны   жаңа   ақшага   айырбастауьша   не   бары   үш   күн берілді.

     КСРО  ыдыраған соң кеңес валютасы - рубль  бірінші кезеңде, ТМД-ға кірмейтін  елдерді қоса алғанда, тәуелсіз мемлекеттер  аумағында айналыста жүре берді. Әр түрлі себептерге байланысты, ең бастысы, жаңа мемлекеттердің саяси  тәуелсіздікке ұмтылысы, сондай-ақ тез қальпттасып үлгесінен заңдармен экономиканың социалистік директивті үлгісінен нарыққа өтуі мумкін еместігіне байланысты бір-тұтас валютаны сақтау аумағы сәтсіз үзілді.