Ақша және ақша жүйесінің теоретикалық негіздері

      Ақшаның есеп бірлігінде баға тағайындалып, есеп кітапшасына жазылады. Баға доллармен, центпен беріледі, ал олар ақша қорының өлшем бірлігі болып табылады. 1922-1923 жж. Германиядағы гиперинфляцияда доллар тек қана кейбір фирмаларда есеп бірлігі ретінде болды, марка негізгі есеп құралы болып саналды.

      Ақша  айырбас құралы бола тұра, айырбастағы  қа-жеттіліктің екі жақты үйлесуін жояды. Екі жақты үйле-сім деп жоғарыдағы мысалды айтамыз. Екі жақты адам-ның қажетгіліктері айырбасқа лайық болуы керек. Мы-салы, кино билеттерін сатушы өзіне қажетті көйлекті сататын адамды, ал кейлек сататын әйел, керісінше, би-лет үйлестірушіні табуы тиіс.

      Әдетте  ақшаның төрт түрлі қызметі бар. Халықара-лық есеп құралы болуы оның бірінші қызметі, қалған үшеуі —  баға қоры, есеп бірлігі және ұзартылған телем. Бұл халықаралық есеп құрамының  аздаған ерекшелік-терімен ғана ерекшеленеді.

      Баға  қоры дегеніміз — уақыттан тыс бағадан құрал-ған актив. Сонымен, жеке адамда ақша қоры болса, оны ол алдағы уақытта бір зат сатып алуға жұмсайды. Егер актив құны болмаса, ол халықаралық есеп құралы болып саналмайды. Мысалы, сізде балмұздақ бар, бірақ тоңазытқыш жоқ деп елестетіңіз, сіз одан ақша жасағы-ңыз келеді. Егер сатушының балмұздағынан ақша түс-песе, онда ол есеп құралы бола алмайды. Алайда ақша қорының басқа да түрлері жеткілікті - облигациялар, бағалы қағаздар және үйлер.

      Ақшаның есеп бірлігінде баға тағайындалып, есеп кітапшасына жазылады. Баға доллармен, центпен беріледі, ал олар ақша қорының өлшем бірлігі болып табылады. 1922-1923 жж. Германиядағы гиперинфляцияда доллар тек қана кейбір фирмаларда есеп бірлігі ретінде болды, марка негізгі есеп құралы болып саналды.

      Мерзімі ұзартылған төлем ретінде ақша бірлігі  ұзақ мерзімді келісімдерде, заемдерде  қолданылады. 5 немесе 10 жылда төленетін  сома доллармен немесе центпен есептеледі. Мұндағы доллар мен цент мерзімі  ұзартыл-ған төлем ретінде әрекет жасайды. Әрине, айта кететін бір мәселе - бұл да әрдайым ақша бірлігі бола бермейді. Мысалы, заттың соңғы төлемі баға деңгейіне қарай жұргізіледі. Мұны біз заем көрсеткіші деп атаймыз.

      Ақша  атқаратын төрт қызметінің соңғы  екеуі - оның әдетгегі атқаратын қызметі. Баға қоры функциясын активтер атқарады.

      Өткен жылдарда ақшаның неше түрлі сипаттамасы  болғаны, оған қазір шолу жасаудың қажеті шамалы екені белгілі. Мұндағы мәселе - ақша айырбас құралы ретінде танылатындығы  жөнінде. Кез келген қағаз, әрине, ақша емес. Ол ерекше қағаздан жасалады. Ақша төлем құралы ретінде қызмет атқарады.

      Ақшаның келісімділік және сақтық сұраныстары  ақшаның айырбас құралы екенін көрсетеді; екеуіңце де төлем жасау үшін ақшаның  қолда болуы қажетгі. Бұдан ары  қарай жеке адамның қолындағы  ақша қызметін қарастырамыз. Бұл Қазақстан Республикасында да дәл солай болады.

      Адамның ауқатгылығы - оның әр түрлі активтерді иемденуіне байланысты. Бұл активтер қоржынын құрайды. Өтімсіз активтерден  пайда жоқ екені белгілі. Әйтсе  де олар әр түрлі қоржынды стратегияларға жетелейді. Әдетге кәдімгі инвестор стратегияны алдьш ала біле отырып, қамсыздандыру мақсатында берік активтер ұстағысы келеді.

      Өтімсіз активтерге қарағанда берік активтер табысты аз береді. Ақшаның атаулы құны белгілі болған жағдайда, ол берік акгив ретінде сенімді болады. Джеймс Тобин өзінің белгілі еңбегінде ақша инвестордың қоржынында берік актив ретінде сақталуы керек деп тұжырымдады. Бұл еңбегі "Тәуекелден гөрі өнімділіктің бағасын біл" деп аталады. Мақала жоғарыда айтылған мәселе жөнінде маңызды түсінік береді. Бұл тұрғыда ақша сұранысы берік актив табысы мен сол табыстың басқа активтерге қауіп төндіруіне байланысты болады. Табыстың басқа активтерге қаупі табыстың әртүрлілігімен өлшенеді. Қажетті де орынды болжамдарды пайдалана отырып, ол: "Басқа активтердегі күткен табыстың және ақша иемдену құнының өсуі ақша сұранысын бәсендетеді", - дейді. Бұған керісінше, басқа активтердегі табыс қаупінің өсуі ақша сұранысын арттырады.

      Ақша  иемденудің пайдасы мен қауіптілігін алып қарағанда, сақтық кассасындағы депозиггер басқа да ақша тәрізді қатерге ұшырайды. Мұндагы негізгі қауіп инфляциядан бейхабар болудан туындайды. Актив сұранысы, мысалы, кассадағы депозит сұранысы - ақша сұранысы-нан өлдеқайда тәуір.

      Сол себептен алыпсатарлық мақсатын көздеген ақша сұранысы жоғарыда аталып өткен келісімдер мен сақтық сұранысына ұқсас. Ұзақ мерзімді облигациялардан түсетін табыстың өсуі сұранысты азайтады. Жедел салымға төленген пайыз мөлшерлемесінің өсуі, жедел салым сұранысын арттырады, ал болуы мүмкін ақшаға сұраныс халықтың инвестициялық қоржынына табыс түсуіне жағдай жасайды.

      Көптеген  адамдар шағын байлығының өзін қоржындағы активтерін көбейту үшін сақтық кассасына  салады. Ал ауқатты инвесторлар көп  пайыз түсетін бағалы қа-ғаздар сатып  алу арқылы тұрақты атаулы құнға ие болады. Ондай адамдар үшін орнықты активтерге сұраныс ақша сұранысын білдірмейді.

      Ақша  басқа активтерге қарағанда аз пайыз  түсіреді: доллар пайызының түсуі  көп болған сайын ақша сұранысы да артады, ал оны балама активтерге төленген пайыз мөлшерлемесі аралығындағы айырмашылық арқылы өлшей аламыз және де басқа активтерге төленген пайыз арқылы өлшей аламыз. Ақшаның пайыз мелшерлемесі - дербес пайыз мөлшерлемесіне жатады. Бұл тұстағы ақша құны басқа активтерден түскен табыс пен дербес пайыз мөлшерлемесі аралығындағы айырмашылыққа тең.

      Сонымен, біз жүргізген теориялық зерттеулер нәтижесінде, ақша сұранысы сияқты күрделі  мәселеге сараптама жасалды.

      Ақша  сұранысы - нақты балансқа сұраныс, оның саны емес, сатып алу қабілеті бар, оның негізгі анықтамасы төлем құралы болып табылуы. Инфляция жағдайында ақша сатып алу қабілетін жоғалтады, ақша құнын инфля-ция айқыңцайды. Инфляция мөлшері жоғары болса, нақты баланс саны төлем болады. Табысына қарай халық ақшаны аз мөлшерде жұмсаса, жылдамдық арта түседі.

      Сонымен қатар, ақша сұранысы теориясына, оның қасиетгері мен ерекшеліктеріне, икемділігіне тоқталып, келесі бөлімде қазіргі әлемдегі ақшаның атқаратын қызметтері, жаңалықтары анық көрсетілді.

      Ақша  сұранысы қызықты мәселе, ол өз зерттелуінің жалғасын табады, өйткені бұл тақырыптың өзекгілігі өте мәнді.

       ҚОРЫТЫНДЫ 

      Тауарлар  дүниесінің тауар және ақша болып  екіге бөлінуі оның түтыну қүны мен  қүнының, яғни тауардың ішкі қарама-қарсы  жақтарының қайшылығын шешуге жол салады. Өйткені, егерде тауар сатылса, болғандыгы. Бүл бір жағынан, ал екінші жағынан оның қүнының бар екендігі дәлелденгені. Сатылған қүн енді ақша түрінде тауар өндірушінің қолына түседі. Сөйтіп, тауар өндірушіге түскен ақшаның мөлшеріне қарай өз өндірісіне басқа кез келген қажетті түтыну қүнын алуға мүмкіндік туады

      Ақша  жүйесіндегі жаңалық жалпы банктегі активтердің табиғатын езгертті. Мысалы, депозиттерге пайыз төлейтін сақталымдар NOW есебіне тыйым салу ретінде ойлап табылды. NOW - кәдімгі  чек. Банктер бір-бірімен пайыз  мелшерлемесін төлеу жолын табуда өзара бәсекеге түсгі. Тыйым салу төңірегінен сақтау депозигггеріне жол ашылуына орай олар енді мұны NOW сұраныс депозиті деп атады, сөйгіп оның анықтамасы өзгерді. Сонымен, ақша нарығындағы өзара қор тек 1973 жылы ашыла бастады. 1982 жылға дейін банкгерге ақша нарығьша активтер шығаруға рұқсат берілмей келсе, кейіннен мұвдай депозитгер банкгерге жедел түрде құйыла бастады.

      Ақшаның есеп бірлігінде баға тағайындалып, есеп кітапшасына жазылады. Баға доллармен, центпен беріледі, ал олар ақша қорының  өлшем бірлігі болып табылады. 1922-1923 жж. Германиядағы гиперинфляцияда доллар тек қана кейбір фирмаларда есеп бірлігі ретінде болды, марка негізгі есеп құралы болып саналды.

      Сонымен, біз жүргізген теориялық зерттеулер нәтижесінде, ақша сұранысы сияқты күрделі  мәселеге сараптама жасалды.

      Ақша  сұранысы - нақты балансқа сұраныс, оның саны емес, сатып алу қабілеті бар, оның негізгі анықтамасы төлем  құралы болып табылуы. Инфляция жағдайында ақша сатып алу қабілетін жоғалтады, ақша құнын инфля-ция айқыңцайды. Инфляция мөлшері жоғары болса, нақты баланс саны төлем болады. Табысына қарай халық ақшаны аз мөлшерде жұмсаса, жылдамдық арта түседі.

      Сонымен қатар, ақша сұранысы теориясына, оның қасиетгері мен ерекшеліктеріне, икемділігіне тоқталып, келесі бөлімде қазіргі  әлемдегі ақшаның атқаратын қызметтері, жаңалықтары анық көрсетілді.

      Ақша  сұранысы қызықты мәселе, ол өз зерттелуінің жалғасын табады, өйткені бұл тақырыптың өзекгілігі өте мәнді.

        ПАЙДАЛАНҒАН   ӘДЕБИЕТ 

Негізгі әдебиеттер: 

3. Аубакиров Я., Ескалиев М. Экономикалық теория. Алматы, 1994г.
4. Жатканбаев Е.Б. Методология исследования экономии. Учеб. Пособие.Каз.гос.нац.ун-т.им.Аль-Фараби.Алматы азак, Университет!, 1999 г.
5. Нуреев Р.М. Основы экономической теорий. Учеб.для вузов. Москва Высшая школа, 1996 г.
6. Гайнуллин Ф.Р. Введение в экономическую теорию. Учеб. Пасобие.Алматы, 1997 г.
7. Мәуленова  С.С.,  Бекмолдин  С.Қ.,  Қүдайбергенов  Е.Қ.   Экономикалык теория:   Оку  куралы.-Алматы: Экономика, 2003 ж.
8. Н.Қ. Мамыров, М.Ә. Тілеужанова  Макроэкономика: Оқулық – Алматы: Экономика, 2003 –432 б.
9. Райымқұлүы С. Экономикалық теория негіздері: Оқу құралы – Шымкент, 2005 ж. –277 б.
10. Шеденов  У.К.,  Сагындыков  Е.Н.,  Байжомартов  У.С.,  Жүнісов  Б.А.,  Комягин   Б.И.   Жалпы экономикалық теория. Проф. Шеденов У.К. редакциясымен. Алматы-Актебе, 2002 ж.
11. Осипов М. Экономикалык теория негіздері. Алматы, 2002 ж.

Қосымша әдебиеттер:

1. Борисов Е.Ф. Экономическая теория, Юрист-М. 1997г.
2. Борисов Е.Ф., Волков Ф.М. Основы экономической теории. МЛ 992г.
3. Блаут М. Экономическая мысль в ретроспективе. М. 1997г.
4. Добрынин А.И., Тарасевпч Л.С. Экономическая теория. Санкт-Петербург, 1999г.
5. Журавлёв Г.П. Вводный курс по экономической теории. М. 1997г.
6. Всемирная история экономической мысли. Вб-ти т.М. 1987г.
7. Долан Э., Линдсей Д. Рынок: микроэкономическая ^Іодель.Пер. с анг. СПб. 1992
8. Курс экономической теории. Алматы, Университет «Кайнар». 1994г.
9. Камаев В.Д. и коллектив авторов. Учебник по основам экономической теории. М. «Владос»,1995г.
10. Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег.М.1973.
11. Куликов Л.М. Основы экономических знаний. МЛ 1997г.
12. Курс экономической теории./Под. Ред. Сидоровича А.В.МЛ 1997г.
13. Рузавин Г.И. Курс рыночной экономнки. ЮНИТИ м. 1994г.
14. ЛившицЛ.Я Введение в рыночную экономнку. М. 1992г.
15. Макконнелл   К.Р.   Брю   С.Л.   Экономикс:   приицнпы,   проблемы,   политика.    В   2-х   т.Пер.с анг.М.1992г.
16. Маршал А. Принципы политической экономики. МЛ 1983г.
17. Маркс К. Капитал. соб.соч. 1983г.
18. Милль Д.С. Основы политической экономики. МЛ 1980г.
19. Самуэльсон П. Экономика. МЛ 1994г.
20. Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. МЛ 1962г.
21. Современная экономика./Под.рсд. Мамсдова О.Ю.МЛ 1996г.
22. Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика./Пер. с аиг.М. 1993г.
23. Хейне П. Экономический образ мышления. МЛ 1993г.
24. Хойер В. Как делать бизнес в Европе. МЛ 1990г.
25. Чепурин М.Н. Курс экономнческой теории. МЛ 1997г.
26. Шишкин А.Ф. Экономическая тсория. В 2-х т. МЛ 1996г.
27. Гайнуллин Ф. «Основы экономической теорий». Учебное пособие. Алматы «РІІК». 1998.
28. Алиев У. Ж.. «Типовая программа по курсу» теоретическая экономика для студентов  вузов.Алматы, 1996г.
29. Основы экономической теорий. Учебное пособие под редакцией В.Д.Камаева Москва, 1996 г.
30. Соколь Б.И. Экономическая теория. Издательство Санкт-Петербургского университета. 2002 г.
31. Учебник по основам экономической теорий. Камасв В.Д.   Москва, 1995 г.
32. Амбарцумова,Стерликов Ф.  Экономическая теория в вопросах и ответах.  Часть   1.2.3.  Киров «Вятка»1994г.
33. Борисов    Е.В,    Волков    Ф.М.    Основы    экономической    теории.    Уч.пособие    для    срсдних спец.учеб.заведенин Москвп. 1994г.
34. Иокин В.Я «Экономическая теорня» Москва. 2000г
35. . Курс экономической теории. Учебник под ред. М.Н.Чепурина, Е.А.Киселсвой.Киров: «АСА», 2002г
36. Сажина М.А, Чибриков Г.Г. Экономическая теория. Учебник для вузов. Москва, 1998г.
37. Теоретическая экономика. Полнтэкономия: Учебник для вузов / Под ред. Г.П. Журавлевой и Н.Н.Мнльчаковой. -М.: Банки и биржи. ЮНГІТІІ, 1997.
38. Экономическая теория: Практнкум /под ред. Н.И.Базылева, Л.В. Воробьевой. 2-ое изд., перерао. и доп. - Мииск: БГЭУ, 2000.
39. Шеденов   У.К.,   Сагиндиков   Е.Н.,   Байжомартов   У.С.,   Жунусов   Б.А..   Комягин   Б.П.   Общая экономическая теория. Под ред. проф. Шеденова У.К. Алматы-Актобе, 2002