КСРО  ыдырагын соң ақшаны дезинтеграциялау процесі өте күрделі жүргізіліп және бұрынғы кеңес мемлекеттерінің меншікті ұлттық валюталарын енгізілумен аяқталды.

     КСРО  республикаларының егемендігі жариялағаннан  кейін барлық 15 ұлттық банктер бір-біріне тәуелсіз түрде орталық банктер  ролін атқара бастады. Мұндай салдардың  біріне несиелік экспанциялау жатты. Мысалы, Украина Ұлттық банкі 1992 ж. маусымда несие беру көмегімен кәсіпорындардың міндеттемелері бойынша өзара есеп айырысуды өткізді. Бұл мысалды ТМД елдердің көптеген орталық банкгері қайталады. Ресей қолма-қол рублъді шыгаруда монокомитетке айналғанымен де кейбір КРСО-ның бұрынғы республикалары өздерінің ішкі тұтыну нарығын басқа республикалардың сатып алушыларынан "қорғау" мақсатында өздерінің валюталарын айналысқа шыгаруға тырысты. Мұндай жағдайлар, Украинада, Литва, Латвияда және Әзірбайжанда болды.

     1992 ж.  шілде айында Орталық банктердің  корреспондентгік   шоттарындағы   ақша   қаражатт ар   көлемінде   жәнеРесей мен бұрынғы кеңес  мемлекеттері арасындагы төлемдерді  күнделікті екі жақты өзара  есеп айырысу талабын ескере  отырып, енгізілгенде ғана бул іс жүзіңде ұлттық қолма-қолсыз   рубльдердің   құрылуына   әкеліп   соқтарады.   Келесі қадам - меншікті валюталардың шыгарылуы екені, осы бастан белгілі болды, сөйііп 1992 ж. маусым-шілдеде Эстония, Латаия,   1992 жылы қазанда Лшва,  1992 жылы  қарашада Украина мен Беларусь мемлекстгері өз ұлттық валюталарын енгізе бастады.  1993 жылы мамырда Қыргызстан, тамызда Грузия ұлтық валюталарьш енгізді, Бұл жсрде соңгы болып енгізгеңдер қатарында (1995 ж. Тәджікстаңды  коспағаңда) Түрікменстан, Өзбекстан, Армения, Моддова және Қазақстан (1993 ж. қараша)   болды.   Бұл   елдер  тобы   рубль   аймагын   Ресей орталық банкінің 1993 ж. рубльдік банкноталарды жаңаларына айырбасгауды жүргізген соң барьш кетті. Кейбір елдердің, оның қатарында Қазақстанның рубль аумағын қалпына келтіруге деген үмтылысынан еш нәтиже шықпады.

     1992 ж. 9 қазанда ТМД-ның сегіз мемлекеттерімен  қол қойылған "Рубльді ресми  төлем құралы ретінде паидаланатын  мемлекеттердің біртұтас ақша  жүйесі мен келісілген ақша-несие  және валюта саясаты туралы", соңынан 1993 ж. қыркүйекте алты мемлекеттің бірігуімен рубль аумағының жаңа тапін құру туралы да келісімдері жасалды. Бұл сұрак бойынша Ресейдің екі жакгы келісім сөздер жүргізуі тек қана сәтсіз аяқталып қоймай, бұрынғы кеңес мемлекеттерінің макроэкономикалық тұрақтылыққа байланысты шараларын жүргізуді созып жіберді.

     1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан  кейін Қазақстан ТМД-ның басқа  мемлекеттерімен бірге  «рубль аумағында» қала берді. 1992 ж. айналысқа 200, 500, 1000 рубльдік купюралар шықты. Олардың эмитенті ретінде жұмысын тоқтатқан КСРО Мемлекетгік банкі атап көрсетілді. 1992 ж. маусым айында алгаш рет ресейлік 5000 рубль, кейіннен 10 000 және 50 000 купюрлары шыгарылды.

     Сөйтіп, Ресей Федерациясында және одан тысқары  жерлердегі аііналыста ақшаның үш түрі: 1961-1991 жж. кеңес ақшалары, 1992 ж. кеңес үлгісіндегі (200, 500, 1000 руб.) Ресей Орталық банктің шығарған ақшалары, 1993 жыддың бірінші жартысында шыгарылган ресейлік ақшалар жүрді.

     1993ж.  23 шілдесінде Ресейдің Орталық банкі 1961-19991 жж. Кеңес ақшаларының белгілерін, сондай-ақ 1992 ж. 5000 және 10000 рубльдерді айналыстан алу туралы хабарлады. Бастапқы олардың айырбасына бір апта берілді. Айырбастауға 35 мың рубльден аспайтын сомалар жатты.

     Қазақстан Республикасы Президенттің Жарлығымен екі күн өткен соң айырбас мерзімі 1993 ж. 1 қырыкүйек айына дейін ұзартылып, айырбас шегі бір адамға 100 мынға дейін ұлғайтылды.

     Ресейдегі ақша реформасы ескі үлгідегі ақшаларды ТМД 
елдсріне, оньщ ішінде Қазақстанға қарай жаппай ығысуына  жол бсрді.

     1992 ж. бірінші жаргысыңда-ақ Қэзақстан Республякасының жетекшілері ендігі жерде рубльден күдер үзіп, өз валютасын   шығаруға бетбұрыс   жасаған   болатын.   Жаңа ақшаларды шығаруға ағылшынның «Харрисон» фирмасымен шарт жасалды. Сөйтіп 1993 ж. I, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 теңгелік ақшалар Қазақстанға жеткізіледі.  Оларды  қолдан 
жасаудан қорғанатын 18 дэрежесі бар.

      1993 ж. 12 қарашада Қазақстан Республикасынын  Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан Республикасына Ұлттық валютаны енгізу туралы» Жаргыға қол қойды. Осы жарғымен 1993 жылы 15 карашада сағат 8-ден бастап ұлттык валюта - теңге енгізілді.

     ҚСРО  Мембанкінің және 1992-1993 жж. Ресей  үлгісіндегі қазыналық және банктік  билеттерді айырбастау 20 қарашада сағат 18-де аяқталды.

     Қолма-қол  ақшалардың, рубльдік шоттардың, салымдар мен міндеттемелердің теңгеге айырбасы 1 теңге үшін 500 рублъ айырбас бағамы бойынша жүргізіпді.

     Қазақстан Республикасының 16 жастан асқан барлық азаматтары 100 мың рубль шегіңде  ақша айырбастай алды. Айырбас бір  рет қана жүргізіліп, ол туралы төлқұжатқа белгі соғылды. 100 мыңнан асатын рубльдер арнайы жеке бет шотына аударылып, оны 6 ай мерзім ішінде пайдалануга құқысыз болды. Лимиттен асқан қаражаттардың шыгу тегіннің заңдылығын арнайы құрылган комиссия тексерді. Комиссияньщ шешімі бойынша бұл қаражаттар мерзімнен бұрын босатылды.

     15 қарашадан 18 карашага дейінгі  аралықта халық теңгемен жэне  рубльмен де есеп айырыса алды. Соңдықтан заңды түлгалармен,  сол сияқты бөлшек сауданы  жүзеге асырушы және халыққа  ақылы қызмет көрсететін түлғалардьң  ақшалай түсімдері күнделікті қабыддаңды: теңгеде - шексіз, 
1961-1993жж. 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рубльдегі 
ақшаларды 1993 ж. шілдедегі ақшадай түсімдердің орташа 
шамасынан аспайтьш сомада, 1,3 коэффициентке түзетілген 
шамада қабылдады.

     Кәсіпорындардың баланстарыңдағы рубльмен берілген активтер мен пассивтер екі күн ішінде (15-16 қарашада) қайта есептелінді. Қолма - кол ақшаны айырбастау және активтер мен пассивтерді қайта есептеу  кезенде банктер клиентгермен операциялар жүргізбеді .

     Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі теңгенің валюталық бағамын: 1 доллар = 4 теңге 70 тиын шамасьнда белгіледі. Келесі жылдары ол бірден өсіп кетті. Соған сәйкес баға мен жалақы да өсті.

     Инфляцияның өсуі біршама ірі ақша купюраларын  қажет етті. 1994 ж. бастап 200, 500, 1000 және 2000 купюрдагы ақшалар айналысқа шығарыдды. .1995 ж. ұсақ тиындар біртіндеп айналыстан шығып қалды, олардың орнына мысникельден жасалған 1, 3, 5, 10, 20 теңгедегі монеталар шыга бастады. Сонымен қатар, Абай Құнанбайұлының жүз жылдық мерейтойының құрметіне 100 теңгелік күміс монеталар шығарылды. 1995 жылдың аягында "Жібек жолы" жиынтығын кұрайтын жоғары сыныпты төрт алтын монеталар шығарылды. Жаллы салмагы 57,54 г құрайтын жиынтығына 1, 2, 5 және 10 мың теңгелік алтын монеталар кірді. Жиынтық 816 доллар тұрды.

     Сонымен Қазақстан теңгесі соңгы жылдары  тұрақты төлем құралы болып қана қоймай, еркін алмастырылатын валюталарға  шексіз айырбасталады және біршама  тұрақты валюталар қатарына кіреді. Қазақстанга ұлттык валютаның сәтті  енгізілуі, әрі қарай оның сыртқы және ішкі тұрақтылығьш қамтамасыз етуді талап етеді 

3.2. Қазақстан Республикасының  ақша жиыны және  ақша қаржы жаналығы. 

     ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ 

     АҚША  ҚОРЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰРЛЫМЫ  

     ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  АҚША АГРЕГАТЫ 

      Ақша  қаржы жаңалыгы

      Ақша  усынысы анықтамасындағы өзгерістердің  себебін қысқаша түсіндіруге  болады.

      Ақша  жүйесіндегі жаңалық жалпы банктегі активтердің табиғатын езгертті. Мысалы, депозиттерге пайыз төлейтін сақталымдар NOW есебіне тыйым салу ретінде ойлап табылды. NOW - кәдімгі чек. Банктер бір-бірімен пайыз мелшерлемесін төлеу жолын табуда өзара бәсекеге түсгі. Тыйым салу төңірегінен сақтау депозигггеріне жол ашылуына орай олар енді мұны NOW сұраныс депозиті деп атады, сөйгіп оның анықтамасы өзгерді. Сонымен, ақша нарығындағы өзара қор тек 1973 жылы ашыла бастады. 1982 жылға дейін банкгерге ақша нарығьша активтер шығаруға рұқсат берілмей келсе, кейіннен мұвдай депозитгер банкгерге жедел түрде құйыла бастады.

      Ақша - кең қолданылатын төлем құралы. Қазіргі экономиканы ақшасыз көзге елестету қиын.

      Экономикада ақша жоқ жағдайда әрбір келісім  екі жақты келісушілік бойынша  тауар айырбасы арқылы жүзеге асады. Айырбас қиындықтары туралы мысалдар шексіз көп. Экономиске шашын қидыруы  үшін өзінің дәрісін тыңдайтын шаш-таразды іздеуі; ал жақсы көйлекті қажет ететін әртіске өзінің өнерін ұнататын тігіншіні табу қажет. Айырбас қиындықтары туралы мысалдар шексіз көп. Экономиске шашын қидыруы үшін өзінің дәрісін тыңдайтын шаш-таразды іздеуі; ал жақсы көйлекті қажет ететін әртіске өзінің өнерін үнататын тігіншіні табу қажет. Айырбас құралынсыз қазіргі кездегі экономика дәрменсіз.

      Ақша  айырбас құралы бола тұра, айырбастағы  қажеттіліктің екі жақты үйлесуін жояды. Екі жақты үйлесім деп  жоғарыдағы мысалды айтамыз. Екі жақты адамның қажетгіліктері айырбасқа лайық болуы керек. Мысалы, кино билеттерін сатушы өзіне қажетті көйлекті сататын адамды, ал кейлек сататын әйел, керісінше, билет үйлестірушіні табуы тиіс.

      Әдетте  ақшаның төрт түрлі қызметі бар. Халықаралық есеп құралы болуы оның бірінші қызметі, қалған үшеуі - баға қоры, есеп бірлігі және ұзартылған телем. Бұл халықаралық есеп құрамының аздаған ерекшелік-терімен ғана ерекшеленеді.

      Баға  қоры дегеніміз - уақыттан тыс бағадан  құралған актив. Сонымен, жеке адамда ақша қоры болса, оны ол алдағы уақытта бір зат сатып алуға жұмсайды. Егер актив құны болмаса, ол халықаралық есеп құралы болып саналмайды. Мысалы, сізде балмұздақ бар, бірақ тоңазытқыш жоқ деп елестетіңіз, сіз одан ақша жасағыңыз келеді. Егер сатушының балмұздағынан ақша түспесе, онда ол есеп құралы бола алмайды. Алайда ақша қорының басқа да түрлері жеткілікті - облигациялар, бағалы қағаздар және үйлер.