Қазақстан Республикасындағы салық саясаты: басымдылықтары және механизмі

pe="DISC">

жеке тұлғаларға жеке табыс салығы;

ҚР-ның территориясында өндірілген алкогольды және акцизді өнімнің барлық түрлеріне акциздер;

әлеуметік салық;

бір бөлігі облыс бюджетіне түсетін кеісілген келісілген келісім шарттар бойынша өнімді бөлу бойынша ҚР-ның үлесі;

жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркеуден алымдар;

заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеуден алымдар;

жергілікті мәндегі өтеулі мемлекеттік автомобильді жолдар бйынша жолақысынан алымдар;

консульдік алымдардан басқа мемлекеттік баж;

қозғалмайтын мүлікті және олармен келісім шарттарды мемелекеттік тіркеуден алымдар;

механикалық транспорттық құралдар мен пайыздарды мемлекеттік тіркеуден алымдар;

жерглікті мәндегі ерекше қорғалатын табиғи территрияны қолдану үшін төлем;

қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем.

     Жоғарыда  аталғандарды ескере, республикалық салықтарды мына құрамда анықтауға болады:

• заңды тұлғалардан корпоративті табыс салығы;
• қосымша құн салығы;
• ҚР-ның территориясына импортталатын алкагольды және басқа акцизді өнімнің барлық түріне акциздер;
• кедендік төлемдер;
• жоғары пайдаға салық;
• роялти;
• републикалық бюджетке бір бөлігі түсетін жүргізілген келім – шарттар бойынша өнімді бөлу бйынша ҚР-ның үлесі;
• ҚР-сы территориясы бойынша автотранспорттық құралдардағы жолақы алымдары;
• гербтік алымдар;
• бонустар;
• радиобөлшекті спекторды пайдалануға төлемдер;
• жануарлар әлемін пайдалануға төлемдер;
• кеме су жолдарын қолдануға төлемдер;
• радиоэлектрліқұралдар мен жоғары сапалы жабдықтарды пайдалануға рұқсат беруге алымдар
• дәрілік құралдарды мемлекеттік тіркеуден алымдар
• республикалық мәндегі ерекше қорғалатын табиғи территориаларды пайдалануға төлемдер
• консульдік алымдар.

     Осылай, жергілікті өзін өзі басқару жүйесінің  табыстары заңмен бекітілген салықтар есебінен қалыптасуы тиіс.

     Жергілікті  қоғамдастық жеке табыстарына әртүрлі  деңгейдегі бюджеттер арасында бөлінген және жергілікті қоғамдастыққа тұрақты негізде бекітілген республикалық және аймақтық салықтардың үлесі жатуы керек.

          -  жеке тұлғалардан жеке табыс  салығының бөлігі 

          -  заңды тұлғалардан корпоративті  табыс салығының бөлігі

          -  отандық өндіріс тауарлары бойынша ҚҚС-ң  1бөлігі

          -  акцизді тауарлардың бәр  түріне акциздердің 1бөлігі

     Салықтық  көздермен қатар жергілікті қоғамдардың  бюджеттің табысты бөлігі өзінің жеке табыстарымен қалыптасуы керек:

• муниципалды кәсіпорын қызметтеріне табыс
• муниципалды мүлікті жекешелендіру және жүзеге асырудан табыстар
• муниципиалды құрылым территориасында орналасқан мемлекеттік мүлікті жекешендіруден түскен табыс бөлігі
• муниципиалды мүлікті, тұрғын үй емес ғимараттар мен жерді жалға беруден табыстар
• жергілікті бюджеттен несие беруден алынған сыйақы
• кен орындар мен табиғи ресурстарды пайдалануға төлемдер
• муниципиалды ақшалай-заттық латерея өткізуден табыс
• қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемдер
• жергілікті бюджетке есептелуге жататын штрафтар .

     Бюджет  дефицитін жабу кассалық айырмашылықты жою және әртүрлі аймақтық әлеуметтік және өндірістік бағдарларды қаржыландыру мақсатында муниципиалды займдар қолданылуы мүмкін.

     Ал  жергілікті қоғамдардың бюджет шығындарына  келетін болсақ, олар келесі бағыттар бойынша жүргізіледі:

• муниципиалды меншік қалыптастыру және оны басқару бойынша;
• муниципиалды меншік иелігіндегі немесе жергілікті өзін өзі басқару органдары иелігіндегі білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, дене шынықтыру және спорт, БАҚ-н бекіту бойынша;
• муниципиалды тұрғын үй-коммуналды шаруашылық бойынша;
• муниципиалды жол құрылысымен жергілікті мәндегі жолдарды қамсыздандыру бойынша;
• территорияларды жөндеу және көгерту, тұрмыстық қалдықтарды тазарту мен қайта өңдеу бойынша;
• жергілікті өзін өзі басқару органдарымен қабылданған мақсатты бағдарлар бойынша;
• муниципиалды қарызды өтеу және қызмет көрсету бойынша;
• халықты мақсатты дотациялау бойынша;
• жергілікті сайлау және референдумдар жүргізу бойынша;
• ауылшаруашылық тауар өндірушілерді қолдау бойынша;
• экологиялық мәселелерді шешу және табиғатты рационалды пайдалануды ұйымдастыру бойынша;
• шағын және орта бизнесті дамыту бойынша;

     Жергілікті  қоғамдастықтың бюджет шығындарының негізгі  үлесін «Тұрғын үй – коммуналдық  шаруашылық», «Білім беру» және «Денсаулық сақтау» баптары құрайды /30/.

     Жергілікті  өзін өзі басқару органдары мақсатты бюджеттен тыс және валюталық  қор құқруға құқылы. Бюджеттен  тыс және валюталық қордың құралдары  жергілікті қоғамдастықтармен ашылатын арнайы есеп шотында блады, жойылуға жатпайды және өкілді органмен қор  туралы жағдайларда бекітілген мақсатты бағытта шығындалады.

     Бюджеттен тыс қрлар көмегімен:

     - қаржыландыру, субсидиялау, кәсіпорынды  несиелеу жолымен өндіріс процесіне  әсер етуге;

     - табиғатты қорғау шараларын арнайы  белгілі бір көздер және қоршаған  ортаны ластағаны үшін штарфтар есебімен қаржыландыра оларды қамтамассыз етуге;

     - жәрдемақы, зейнетақы төлеу, әлеуметтік  инфрақұрылымды қаржыландыру жолымен  халыққа әлеуметтік қызмет көрсетуге  мүмкіндік береді.

     Жергілікті  көздер есебімен қалыптасатын келесі муниципалды бюджеттен тыс қорларды бөлуге болады: территорияны дамыту қорлары, табиғатты қорғау шараларының қоры, халықтың аз қамтылған тобын әлеуметтік қолдау қорлары, валюталық қорлар.

     Жергілікті  өзін өзі басқару деңгейіндегі бюджеттік  процестерді ұйымдастырудың ерекшеліктерін қарастырайық. Жергілікті қоғамдастық бюджетін қалыптастыру және орындау мақсаты – негізделген салықтық саясатты жүргізу және бюджеттік шығындарды қаржыландыру жолымен жергілікті қоғамдастықтың дамуына ықпал ету. Жергілікті қоғамдастың дамуына ықпал ету үшін және жергілікті бюджеттің  ынталандырушы қызметін кушейту мақсатында келесі шаралар жүргізілуі мүмкін:

• бюджет шығындардың жалпы көлеміндегі капиталды шығындардың көлемі өсуі;
• муниципиалды дамудың маңызды шаралары қаржыландырылатын капиталды салымдардың адресті бағдарларға шығындарды өсуі;
• өндірушілердің нақты салықтық қысымды қысқарту.

     Жергілікті  бюджеттерді қалыптастырудың  маңызды  қағидалары болып табылады:

• қоғамдық пікірлерді ескару негзінде басымдылықтарды таңдау, муниципиалды дамуды жоспарлаудың ғылыми бағыты;
• жаңа қаржылық 3 – 4 жылға жоспар - болжам негізінде перспективті бюджеттік жоспарлау;
• бюджеттің кемшілігі болмауын, оның ашықтығын, бюджетті орындауды оптималдауды қамтамассыз ететін бюджет тұрақталаған көтеру Бюджеттік процеске қатысушылар өз қызметтерін ҚР-ның бюджеттік және салықтық заңдылықтарына, жергілікті қоғамдастықтың қаулысына сай жүзеге асырылады.

     Жергілікті  қоғамдастықдың бюджеттік процесінің келесі негізгі кезеңдерін бөліп  қарастыруға болады:

     а) жергілікті қоғамдастықтың әлеуметтік – экономикалық дамуының жоспар – болжамын жасау;

     б) жергілікті бюджетті құру;

     в) жергілікті бюджет туралы жарлық жобасын  өкілді органдарының қарауына беру;

     г) өкілді органмен жергілікті бюджет туралы жарлық жобасын қарастыру;

     д) өкілді органың  жарлығымен жергілікті бюджетті бекіту;

     е) жергілікті бюджетті бекіту туралы өкілді органның жарлықтарын жариялау;

     ж) жергілікті бюджетті орындау;

     з) жергілікті бюджетті орындау процесінде оған толықтырулар мен өзгерістер енгізу;

     и) жергілікті бюджетті орындау туралы есепті жасау;

     к) жергілікті бюджетті орындау туралы есеп жайлы өкілді органның жарлықтарының  жобасын қарастыру;

     л) жергілікті бюджетті орындау туралы есепті бекіту;

     м) жергілікті бюджетті орындау туралы есепті жариялау;

     н) бюджеттік бақылау /31/.

     Бюджеттік процесс технологиясы кезеңнен кезеңге  өтудің қатаң кезектілігі сақталуы керек. Кезеңдіктің бұзылуына жол  бермеу керек.

     Жергілікті  өзін өзі басқару жүйесінің экономикалық механизмін жасау үшін ең алдымен  жергілікті өзін өзі басқару органдары атқаратын істерді анықтау керек.

     «ҚР-дағы жергілікті өзін өзі басқару туралы»  Заң жобасында жергілікті өзін өзі  басқару органдарының құзіретіне жатқызылған:

     - жергілікті қоғамдастықтың табыстары  мен шығындары сметасын бекіту  және өзгерту, оның орындалуын бақылау;

     - жетекші және кеңес мүшелерін  сайлау туралы жергілікті қоғамдастық  алдына сұрақты қою;

     - жергілікті қоғамдастық мүшелерінің  еркін салымдары туралы шешім  қабылдау;

     - еркін салым салу тәртібіндегі  жегілікті қоғамдастықпен бекітілген  алымдар қойылымы мен мөлшерін бекіту;

     - жергілікті қоғамдастықтың мүлкіне  билік етуге келісім беру;

     - халықты жылу,- электр,- газ- және  сумен қамтамассыз етуді ұйымдастыру  мен бақылау;

     - халыққа транспорттық қызмет  көрсетуді ұйымдастыруға әсер  етуі;

     - әлеуметтік қамтылмаған азаматтарды  қорғауға және көмек көрсетуге ықпал ету;

     - жергілікті қоғамдастықтың территориясындағы  кәсінкерлікті дамытуға әсер  етуі;

     - жергілікті қоғамдастықтың территориясында  тұратын азаматтарға заңды көрсетуге  ықпал ету;

     - жергілікті қоғамдастықтың территориясында  ветеренарлық көмек көрсетуді ұйымдастыру;

     - ҚР-дағы заң актілерінде бекітілген  басқа өкілеттіліктерді жүзеге  асыру.

     Жергілікті  өзін өзі басқару өкілді және атқарушы органдардың арасындағы экономикалық және шаруашылық қызмеиі саласындағы  өкілеттіліктерді мектеу мысалы ретінде жергілікті өзін өзі басқарудың өкілді органдары ғана жүргізілетін мәселелер тізімін келтірейік:

• жергілікті бюджетті және оны орындау туралы есепті бекіту;
• жергілікті салықтар мен алымдарды бекіту;
• муниципалды меншікті басқару және билік ету тәртібін бекіту.

     Мұнда жергілікті өзін өзі басқарудың қалалық  органдары жүргізетін пәндері Л.А.Велиховтың еңбегінде толығымен сипатталған. Шаруашылық қызметті нақты жүзеге асыру  және жергілікті мәселелерді шешу үшін жергілікті өзін өзі басқару органдары  иеленетін құқтарды автор қарастырады. Осы құқтарды атап өтейік:

• заңды тұлғалар құқығы;
• муниципалды меншікке билік ету құқығы;
• муниципалды кәсіпорын, мекеме мен ұйымдарды басқару құқығы;
• жергілікті салықтар мен алымдарды бекітуге құқық;
• муниципалды кәсіпорынмен өндірілетін тауарлар мен қызметтерге баға қою құқығы;
• жеке мүлікті салып алуға құқығы.

     Муниципалды шаруашылық ету көмегімен жергілікті өзін өзі басқару  органдары экономикалық және шаруашылық қызметін жүзеге асырады.