Қазақстан Республикасындағы салық саясаты: басымдылықтары және механизмі

     Стат. Пресс-бюллетен агенство РК по стат. Алматы – 2006 

     4 кестені талдау, жылдан жылға барлық облыстардың 1/3-не жуығы жан басына шаққандағы кез – келген салықтық түсім соммасының жартысынан көбін алады. Сонымен қатар, салықтардың күшті дифференциациясы байқалады - 2004 жылға жан басына шаққандағы барлық салықтардың түсімі Оңтүстік Қазақстан облысында 20,3 %-дан Атырау облысындағы 358,7 %-ға дейін. Нәтижесінде осы облыстар арасындағы айырмашылық 18 коэффициентіне тең. Бұл жоғары дифференциация салықтар негізінен өндірістен алынады. Мысалы, заңды тұлғалардың табыс салығы төлеушілердің тұрғылықты жері бойынша, олардың жұмыс істейтін орны бойынша емес алынады. 3 кестені талдайтын болсақ, онда 2002 жылы жан басына шаққандағы салықтық түсімдер бірден қысқарғанын көруге болады: Ақмола облысында – 5,4 %-ға, Жамбылда – 8,9 %-ға, Батыс Қазақстанда – 5,5 %-ға, Қостанай облысында – 19,9 %-ға,  Павлодар облысында – 30,2 %-ға, Солтүстік Қазақстанда – 12,0 %-ға және Алматы қаласында – 51,9 %-ға төмендеген.

     Бюджеттік жүйенің деңгейлері арасындағы салықтарды бөлу кезінде әрбір деңгейге міндетті түрде «биліктің осы қабатында» орындалатын мемлекеттік басқару  қызметтеріне толық сәйкес келетін салықтар мен табыстарын бекітуі керек.

     Облыстық  бюджеттердің табыстарының жалпы соммасындағы салықтардың үлесі келесі 7 облыс  пен 2 астанада 80 %-ден көбін құрайды:

• Ақтөбе – 85,2 %;                                   
• Атырау – 98,2 %;
• Шығыс Қазақстан – 81,3 %;
• Батыс Қазақстан – 93,7 %;
• Қарағанды – 96,1 %;
• Маңғыстау – 97,4 %;
• Павлодар – 88,7 %;
• Астана қаласы – 81,3 %;
• Алматы қаласы – 94,7 %.

     Ал  Қызылорда (78,8 %) мен Қостанай (79 %) олыстарының  бюджетін осы облыстардан төмен  тұр.

     Ақмола, Жамбыл және Солтүстік Қазақстан облыстарында  бюджеттегі салықтар 50 %-дан сәл жоғары, сәйкесінше 56,5 % және 55,1 %.

     Бюджеттегі  салықтардың ең төмен деңгейі  - Алматы – 47,9 % және Оңтүстік Қазақстан  облыстарында – 47,4 %.

     4 кестені ары қарай талдау жергілікті  бюджеттердің  табыстары негізінен аймақтармен бекітілген салықтар есебінен қалыптасатынын көрсетеді.

     Салықтық  түсімдердің жалпы соммасындағы реттеуші салықтардың үлесі (2002 жылы  - бұл заңды тұлғалардан корпаративті табыс салығы мен акциздер болып  табылады) өте төмен: мысалы 10 облыста 20 – 30 % құрайды:

• Ақтөбе – 28,9 %;
• Шығыс Қазақстан – 27,7 %;
• Жамбыл – 25,4 %;
• Батыс Қазақстан – 21,0 %;
• Қарағанды – 29,8 %;
• Қостанай – 27,0 %;
• Маңғыстау – 25,8 %;
• Павлодар – 29,6 %;
• Оңтүстік Қазақстан – 22,2 %;
• Алматы қаласы – 23,0 %.

     Ақмола  және Алматы облыстарында реттеуші салықтар бойынша салықтық құраушы 20 %-дан  төмен – сәйкесінше 16,8 % бен 14,8 %. Ал Солтүстік Қазақстан облысы мен  Астана қаласында 10 %-ға да жетпейді – 9,8%. Тек екі аймақта ғана реттеуші салықтар есебінен бюджет табысы мәнді қалыптасады: Қызылорда облысында – 47,0 % және Атырау облысында – 37,9%.

     Бюджеттік саясат, салық салу мен бюджетаралық қатынастар мәселелері кешенді шешілуі  керек, себебі олар бір – бірімен тығыз байланысты. Бүгінгі таңда биліктің жергілікті органдарына қаржылық автономия беру туралы мәселе маңызды болып табылады. салықтық саясат тарапынан биліктің жергілікті органдарына қаржылық автономия беру мәселесінің маңызды аспектісі өзінің территориясында бюджеттік жүйенің қандай да бір деңгейі салықтық қойылымдарды анықтауы дұрыс па деген сұрақ болып табылады. бір жағынан, әкімшілік – территориялық құрылым деңгейінде салықтық негізді анықтау мәселесінде биліктің жергілікті органдарының автономиясын шектеу керек, себебі қосымша жеңілдіктер және басқаларды бекіту әкімшілік – территориялық құрылымдар арасында ресурстарды орналастырудың дұрыс болмауына әкелуі мүмкін. Егер биліктің жеке органдары салық қойылымына әсер етуге құқы болмаған кезде, олар аймақтық талғамдарға сай көрсетілген мемлекеттік қызметтер деңгейін өзгерте алмайды.

     Биліктің  жергілікті органдарына фискалды автономия  беруге қарсы негізгі аргументтер  экономикалық дамудағы аймақаралық  теңсіздіктің пайда болу тәуекелдігінің өсуіне, сонымен қатар үкімет тарапынан  елдегі макроэкономикалық жағдайды бақылаудың әлсіреуіне негізделеді. Әкімшілік етудің қарапайымдылығы және салықтық әкімшілік ету масштабындағы үнемдеу орталықтандырылған салықтық жүйені қолдаушылардың аргументі тізіміне кіреді.

     Бірақ әлемнің көптеген елдерінде жеке салықтарды басқару және реттеу бойыншы өкілеттіліктерді мемлекеттік биліктің төменгі деңгейлеріне берілген. Фискалды автономия және жергілікті деңгейде бюджеттік жүйені ұйымдастыру бойынша әдебиеттер биліктің жергілікті деңгейіне салықтық өкілеттіліктерді беру туралы шешім қабылдаған кезде орындауға қажетті критерияларды қарастырады. Олар:

• экономикалық тұрақтандыру немесе табысты қайта бөлу мақсатында бағытталған салықтарды реттеу бойынша өкілеттіліктер орталық билік қолында болуы керек;
• реттеу бойынша өкілеттіліктер бюджеттік жүйенің төменгі деңгейіне берілетін салық базасы максималды жылдам болуы керек. Қарсы жағдайда салық төлеушілер салықтың жоғары қойылымы бар территориядан қойылым деңгейі төмен бекітілген территорияға көшу мүмкіндігіне ие болады;
• базасы мемлекет торриториясы бойынша өкілеттіліктер орталық билік органдарына жатуы керек;
• жергілікті салықтардың негізі салық төлеушінге анық болуы қажет. Басқаша айтқанда, салық төлеушілер өздерінің салықтық міндеттемелері туралы забардар боуы керек. Бұл салық төлеушілер алдындағы билік органдарының еесп беруін талап етеді;
• жергілікті салықты алу берілген территорияның «резидент еместеріне» таралмауы керек, себебі бұл салық төлеу мен ммелекеттік қызметтерді ау арасындағы байланысты әлсіретеді;
• жергілікті салықтан табыстар бюджеттік жүйенің вертикальді теңсіздігін болдырмау мақсатында кең көлемді болы керек, сонымен қатар салықтық түсімдер уақыт бойы тұрақты және мәнді ауытқуларға икемсіз болуы қажет;
• жергілікті салықтар үшін басқару шығындары салыстытмалы төмен болуы керек. Басқа сөзбен айтқанда, масштабтағы әкімшілік шығындарды үнемдеген сайын, жалпы мемлекттік сипаттағы салыққа негіз бола алады;
• мақсатты сипаттағы салықтар (әсіресе олардың түсімдері жергілікті бюджеттің қажеттіліктеріне бағытталса) жергілікті деңгейде жиналып, реттелуі тиіс.

     Орташа  республикалық деңгейден обьективті себептер бойынша артта қалған аймақтарда әлеуметтік қызмет көрсетудің минималды кепілді деңгейімен қамтамассыз ету, сонымен қатар республикалық бюджеттен жалпы мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру мақсатында облыстық бюджеттердің тепе – теңдігін қамтамассыз етуші трансферттер түріндегі қаржыландыру механизмі қолданылады.

     Республикалық бюджеттен төмен төмен тұрған бюджетке субвенция түрінде көрсетілетін трансферттер көлемі сәйкес қаржалақ жылға республикалық бюджет туралы Заңмен анықталынады [36, 22б].

     Қазақстан Республикасының Қаржы Министірлігі республикалық бюджеттің табыстары  мен шығындарының тізімі мен мазмұнын анықтау кезінде инфляция деңгейі  мен бағдарламаларды жүзеге асыру  мерзімін ескере ай бойынша трансферттер бөледі.

     Облыс бюджеттеріне трансферттерді беру келесі көрсеткіштердің жағдайына байланысты:

• жыл басынан жалпы мемлекеттік салықтар мен алымдар бойынша жоспарды орындау;
• жыл басынан жергілікті бюджетке бекітілген салықтары мен алымдары бойынша жоспардың орындалуы;
• өткен айлармен салыстырғанда барлық салықтар мен алымдар бойынша иеленбеу соммасының өзгеруі және т.б.

     Жоғарыда  көрсетілгенднрді ескере, бюджеттің  дербестігі қағидасының сақталмайды  деген қорытынды жасауға болады.

     Бақылау сандарын есептей, қаржы Министірлігі өзі аймақтар үшін субвенция көлемі мен салықтардан түсетін нормативті бекіте отырып, жергілікті бюджеттердің табыстары мен шығындарын анықтайды. Жергілікті бюджеттер реттеуші салықтардан субвенция мөлшері мен пайыздық үлесі анық болған кезде республикалық бюджет бекітіліп болғаннан кейін ғана бекітіледі.

     Қазіргі уақытта Қазақстанда әрекет етуші  субвенция және алым механизмін қолдана, мемлекет бюджет шегінде толық теңестіру  қағидасы қолданылады. Мұнда барлық жергілікті бюджеттер бірдей салық  қойылымы мен қызмет көрсетудің стандартты деңгейінде тұр.

     Бюджеттік жүйенің вертикалды теңсіздік көрсеткіші ретінде субвенция мөлшері территориялық  органдардың жоғары деңгейіндегі билікте  тәуекелдік деңгейін сипаттайды. Біріншілердің  субвенция үлесі үлкен болған саын, соңғылардың тарапынан олардың әрекеттерін бақылау күштірек және бұл амақтардың өз территориясында бюджеттік мәселелерді шешу еркіндігін азайтады. Субвенция берудің әрекет етуші әдістемесі экономикалық негізделген нормативтерге сүйенейді, сондықтан олардың тиімді шығындалуын ынталандырмайды.  

     Кесте 5 – 2000-2002 жылдардағы республикалық бюджеттен субвенция мөлшері (орындалуы, млн. тг)  

     Стат. Пресс-бюллетен агенство РК по стат. Алматы – 2003 

     5 кесте мәліметтерін талдай, жергілікті  бюджеттерге субвенция бөлудің  динамикасында заңдылық жоқ деуге  болады. Бұл субвенциялаудың мақсатты  орындалуымен түсіндіріледі, яғни  нақты аймақта нақты бағдарламалар  жүзеге асырылады. Сонда да  субвенциялар мөлшерінің үздіксіз өсу тенденциясы көрінеді. Мұндай жағдай жергілікті бюджет табыстарының өсуінде мүдделі емес жергілікті органдардың қызығушылығын тудырмайды.

     Субвенция мөлшері басқарудың жергілікті органдарының жоғары тұрғандарға тәуелділік деңгейін анықтайды. Жергілікті өзін - өзі басқару жүйесін енгізу кезінде мұндай тәуелділік бюджеттердің табысты бөлігін өсірудегі резервтерді жергілікті өзін - өзі басқару  органдарымен дербес алуы үшін ынталандырушы механизм бола алады.

     Қазақстан Республикасының бюджеттер табысының құрылымында салықтық емес табыстардың ролі кішкене, 2002 жылы тек 3,6 %-ды ғана құрады. Бірақ тәжірибе көрсеткендей, Батыс елдерінде жергілікті меншік, коммуналды қызмет көрсету, коммерциялық қызмет, жылжымайтын мүлікті сату, штрафтан ақша алымдары және т.б. табыстарын қамтитын салықтық емес табыстар жергілікті бюджет құрамындағы маңызды құраушы болып табылады. бұл бап бойынша жергілікті бюджетке түсімдер орташа 10 – 25 % шегінде ауытқиды /21/.

     «Бюджеттік  жүйе туралы» ҚР-ның Заңының 11 бабына сай салықтық емес табыстар құрамына мыналар кіреді:

1. Салықтық емес түсімдер:

• коммуналды меншік болып табылатын акция пакетінен дивиденттер түсімі;

• жергілікті өкілді органдармен лоторея өткізуден түскен табысы;
• жергілікті бюджетен несие беруден алған сыйақы;
• жергілікті атұарушы және өкілді органдардың, сонымен қатар мемлееттік мекемелердің, ведомсва асты жергілікті атқарушы органдардың иелігіндегі мүлікті сатудан түсімдер;
• коммуналды меншіктің мүлкін жалға беруден түсімдер;
• заңға сай мемлекеттік мекемелермен, ведомства асты жергілікті атқарушы органдармен ұйымдастырылған мемлекеттік сатып алуларды жүргізуден ақша түсімдері;
• жер учаскелерін жалға беруден түсімдер;
• 50 % мөлшеріндегі қоршаған ортаны қорғаудың жергілікті мемлекеттік органдарына қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемдер;
• залалды қалпына келтіру бойынша табиғатты пайдаланушылардан алған құралдар, қоршаған ортаны қорғау туралы заңдылықты бұзғаны үшін штрафтар, аң және балық аулаудың кәмпескеленген құралдарын жүзеге асырудан және заңсыз өндірілген өнімді (50 % мөлшерінде) жүзеге асырудан түсімдер;
• қозғалмайтын мүлікке және олармен шарт жасасу құқын мемлекеттік тіркеуден төлем;
• мемлекеттік салық;
• басқа әкімшілік алымдар;
• ҚР-ның заң актілерінде көрсетілген, мемлекеттік мекемелермен, ведоства асты жергілікті атқарушы органдармен алынатын әкімшілік штрафтар мен санкциялар;
• ҚР-ның заң актілерінде қарастырылған басқа салықтық және басқа да түсімдер.