Коммуникативная компетенция: принципы, методы, приемы формирования

   Белорусский государственный  университет

   Филологический  факультет 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

   Коммуникативная

   компетенция:

   принципы, методы,

   приемы  формирования

 
 

   Сборник научных статей 

   Выпуск 9 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

   МИНСК

   2009

   УДК  42/49 (07)+82/89 (07)

   ББК  74.268.0я43

   К63 
 
 

   Р е ц е н з е н т ы: 

   заведующий  кафедрой управления в сфере образования

   кандидат педагогических наук Н. Н. Кошель;

   доцент  кафедры гуманитарных дисциплин 

   Минского  института управления

   кандидат  филологических наук Т. Н. Савчук 

   Р е к о м е н д о в а н о

   Ученым советом филологического факультета

   Белорусского  государственного университета

   29 октября 2009 г., протокол № 2 
 
 
 
 
 
 
 
 

                    Коммуникативная компетенция: принципы, методы, прие-

   К63   мы формирования:  сб. науч. ст.  /  Белорус.гос.ун-т; в  

             авт. ред. – Мн.,  2009. – Вып. 9. – 102 с. 

   Девятый выпуск регулярно издаваемого тематического сборника научных статей посвящен 70-летнему юбилею филологического факультета Белорусского государственного университета (2009 г.) и 20-летнему юбилею кафедры риторики и методики преподавания языка и литературы (2008 г.). В сборнике представлены материалы исследований, освещающих актуальные проблемы формирования коммуникативной компетенции личности в процессе школьного и университетского преподавания филологических дисциплин.

   Адресуется  преподавателям, аспирантам и студентам филологических специальностей, интересующимся вопросами теории и методики обучения языку и литературе, риторике в высшей и средней школе.

   УДК 42/49 (07)+82/89 (07)

   ББК 74.268.0я43

   Ó БГУ, 2009

 

   КАФЕДРА РЫТОРЫКІ І МЕТОДЫКІ

ВЫКЛАДАННЯ  МОВЫ І ЛІТАРАТУРЫ БДУ:

ГІСТОРЫЯ І СУЧАСНАСЦЬ 

   Кафедра рыторыкі і методыкі выкладання мовы і літаратуры філалагічнага факультэта БДУ арганізуе вывучэнне садружнасці  дысцыплін, якія павінны максімальна  забяспечыць практыка-арыентаваны  характар падрыхтоўкі дыпламаваных спецыялістаў-філолагаў. Да асноўных прадметаў, навучанне якім замацавана за кафедрай, адносяцца методыкі выкладання беларускай і рускай мовы, славянскай мовы, беларускай, рускай, славянскай і замежнай літаратуры, а таксама рыторыка і прамоўніцкае майстэрства, культура акадэмічнай вучобы.

   Кафедра належыць да ліку тых структурных  адзінак філалагічнага факультэта, якія маюць параўнальна нядаўнюю, але насычаную фактамі і падзеямі гісторыю.

   У чэрвені 1988 года ўпершыню аформілася структурнае  падраздзяленне, якое атрымала назву “кафедра методыкі выкладання беларускай і рускай мовы і літаратуры”. Узначаліла кафедру і садзейнічала фарміраванню лепшых традыцый яе працы доктар педагагічных навук, прафесар Л. А. Мурына, якой пазней было прысвоена ганаровае званне заслужанага дзеяча навукі Рэспублікі Беларусь.

   Асноўны склад сучаснага калектыву кафедры  быў арганізаваны з ліку супрацоўнікаў  кафедры методыкі выкладання беларускай мовы і літаратуры (загадчык кафедры  дацэнт З. Б. Варановіч) і кафедры методыкі выкладання рускай мовы і літаратуры (загадчык кафедры прафесар Л. А. Мурына). У наступны час, у сувязі з адраджэннем у структуры універсітэцкай адукацыі курса рыторыкі і ўключэннем яго ў навучальныя планы шэрагу факультэтаў Белдзяржуніверсітэта, кафедра была пераіменавана і атрымала назву “кафедра рыторыкі і методыкі выкладання мовы і літаратуры”. З 2004 года кафедрай загадвае кандыдат педагагічных навук, дацэнт І. У. Таяноўская.

   Ужо ў першыя гады станаўлення кафедры  на ёй пачалі стварацца арыгінальныя працы, якія з’явіліся асновай для паспяховай арганізацыі навучальнага працэсу, у прыватнасці кніга Л. А. Мурынай “Методыка рускай мовы ў школах Беларусіі”. У далейшым выйшлі ў свет напісаныя прафесарам Л. А. Мурынай дапаможнікі па рыторыцы (на рускай і беларускай мовах), якімі былі закладзены пачаткі для пабудовы сістэмы сучаснай рытарычнай адукацыі ў нашай краіне. Адным з вядучых вучоных-метадыстаў, прафесарам Ф. М. Літвінка было падрыхтавана выданне курса лекцый “Методыка вывучэння раздзелаў школьнага курса рускай мовы”, якое садзейнічае ўкараненню функцыянальнага падыходу да вывучэння лінгвістычнай тэорыі. Калектывам кафедры паслядоўна ствараліся шматлікія кампаненты вучэбна-метадычных комплексаў: «Практыкум па гісторыі рыторыкі», «Практыкум па тэорыі рыторыкі», «Рыторыка: Курс лекцый», «Практыкум па методыцы выкладання рускай мовы», «Лекцыі па актуальных пытаннях методыкі выкладання рускай і беларускай мовы», «Лекцыі па актуальных пытаннях методыкі выкладання рускай і беларускай літаратуры», «Формы кантролю самастойнай работы студентаў па методыцы выкладання беларускай і рускай літаратуры», «Матэрыялы для самастойнай работы па методыцы выкладання беларускай і рускай мовы», «Формы кантролю самастойнай работы студентаў па рыторыцы»  і інш.

   У якасці сумяшчальніка на кафедры выкладаў прафесар В. У. Протчанка – выдатны беларускі навуковец-метадыст, аўтар некалькіх навуковых манаграфій, за заслугі ў галіне адукацыі ўзнагароджаны медалём Францыска Скарыны. Доўгія гады методыку выкладання рускай літаратуры на філалагічным факультэце вяла старшы выкладчык кафедры В. А. Каравушкіна – адукаваны, вопытны, адданы сваёй прафесіі педагог, аўтар шэрагу вельмі патрэбных на практыцы вучэбных выданняў, у тым ліку дапаможніка «Урок літаратуры ў сярэдняй школе». У розныя гады на кафедры працавалі, аддаючы сваё прафесійнае майстэрства падрыхтоўцы студэнтаў, дацэнты З. Б. Варановіч, М. П. Дубаграева, старшыя выкладчыкі В. А. Лашкевіч, К. В. Рыжанкова, Т. В. Сянюта, Г. Б. Шапілава, М. Б. Яфімава, метадыст Р. Я. Левіна і інш.

   За  не такі ўжо працяглы тэрмін свайго існавання кафедра прайшла вялікі шлях у накірунку падрыхтоўкі кадраў вышэйшай навуковай кваліфікацыі. Сёння з 16 прадстаўнікоў калектыву кафедры – 1 доктар і 14 кандыдатаў педагагічных навук. На кафедры даследуецца навуковая тэма «Сістэмныя асновы і прыкладныя аспекты распрацоўкі метадычнага забеспячэння выкладання рыторыкі, беларускай і рускай мовы і літаратуры ў сярэдніх і вышэйшых навучальных установах», рыхтуюцца навуковыя семінары, педагагічныя чытанні, навукова-практычныя канферэнцыі. Так, супрацоўнікамі кафедры арганізуюцца навукова-метадычныя семінары для маладых выкладчыкаў факультэта па пытаннях удасканалення камунікатыўнай кампетэнцыі навучэнцаў у працэсе філалагічнай адукацыі. Вынікі згаданых семінараў знайшлі адлюстраванне ў папярэдніх выпусках зборніка навуковых артыкулаў "Камунікатыўная кампетэнцыя: прынцыпы, метады, прыёмы фарміравання". З 2002 г. супрацоўнікамі кафедры праводзіліся мемарыяльныя чытанні, прысвечаныя навуковай спадчыне вядомага беларускага метадыста, прафесара В. У. Протчанкі. Ва ўшанаванне памяці аб вучоным выдадзена 5 зборнікаў навуковых прац, у якіх разглядаюцца метадалагічныя і метадычныя аспекты выкладання мовы і літаратуры ў школе і ВНУ.

   У навучальным працэсе калектыў кафедры  спалучае традыцыйныя формы акадэмічнага выкладання з укараненнем інавацыйных адукацыйных тэхналогій і прыёмаў, сярод якіх – праблемнае і праектнае навучанне, інфармацыйна-камп’ютэрныя тэхналогіі, дыдактычныя гульні, тэхналогія схемных і знакавых мадэлей і да т. п. Акрамя асноўных курсаў на кафедры чытаюцца 14 аўтарскіх спецкурсаў па актуальных праблемах методыкі выкладання мовы, літаратуры, рыторыкі. Пры кафедры працуе 13 спецсемінараў для студэнтаў розных спецыяльнасцей як стацыянарнай, так і завочнай формы навучання; рэалізуецца падрыхтоўка курсавых і дыпломных даследаванняў на базе не толькі тэарэтычнага аналізу, але і непасрэдных назіранняў і педагагічнага эксперыменту. Калектывам кафедры ажыццяўляецца агульнае і групавое кіраўніцтва педагагічнай практыкай студэнтаў-філолагаў, якая выконвае прафесійна-адаптацыйныя, адукацыйныя, асобасна-развіццёвыя, выхаваўчыя, арганізатарскія, камунікатыўныя, дыягнастычныя, аналітычныя і іншыя функцыі.

   Важным  і адказным напрамкам дзейнасці  кафедры з’яўляецца ўдзел у падрыхтоўцы  праграм, падручнікаў і навучальных дапаможнікаў, метадычных рэкамендацый, дыдактычных матэрыялаў, тэставых заданняў, рабочых сшыткаў, індывідуальных картак і іншых кампанентаў вучэбна-метадычных комплексаў для агульнаадукацыйнай школы. На кафедры працуюць аўтары падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў па рускай мове (прафесар Ф. М. Літвінка, заг. кафедры І. У. Таяноўская, дацэнты Т.У. Ігнатовіч, Т. В. Мальцэвіч, І. М. Саніковіч, І. Э. Саўко), беларускай мове (дацэнт І. М. Саматыя), беларускай літаратуры (дацэнт Н. Б. Рашэтнікава), рускай літаратуры (дацэнт В. І. Царова) і інш. У стварэнні навукова-метадычных артыкулаў, прысвечаных найбольш актуальным пытанням школьнага выкладання філалагічных дысцыплін, удзельнічалі дацэнты Л. М. Гамеза, В. Ю. Дылеўская, Т. Я. Зыль, В. У. Праскаловіч, Т. У. Рубанік, С. А. Шантаровіч, старшы выкладчык Н. І. Сталівоненка і інш. Неабходную дапамогу выкладчыкам у арганізацыі бягучай навучальнай работы са студэнтамі, у наладжванні іх самастойнай працы аказваюць супрацоўнікі кафедры Т. М. Кур'яновіч і Г. В. Хоміч.

   У арганізацыі функцыянавання агульнафакультэцкага Цэнтра філалагічных паслуг, які забяспечвае  падрыхтоўку абітурыентаў да ўступных экзаменаў і спрые атрыманню  студэнтамі-філолагамі ведаў і ўменняў  па дадатковых моўных курсах, актыўны  ўдзел прымаюць яго дырэктар – дацэнт В. У. Праскаловіч, метадыст А. І. Сакольчык і іншыя выкладчыкі кафедры. Прадстаўнікі калектыву кафедры (Т. У. Ігнатовіч, В. І. Царова, В. Ю. Дылеўская і інш.) садзейнічаюць падрыхтоўцы і правядзенню прадметных алімпіяд па рускай і беларускай мове, а тым самым – развіццю пазнавальных інтарэсаў і філалагічнай эрудыцыі адораных вучняў. Так, за паспяховую працу з таленавітай моладзю, падрыхтоўку каманд для ўдзелу ў алімпіядах па рускай мове школьнікаў краін СНД дацэнт Т. У. Ігнатовіч узнагароджана Граматай Прэзідэнцкага Фонду па рабоце з адоранымі вучнямі. Акрамя таго, выкладчыкі кафедры рэгулярна ўдзельнічаюць у працы журы шматлікіх прамоўніцкіх конкурсаў студэнтаў і школьнікаў, у тым ліку на рэспубліканскім і міжнародным узроўні. Сярод іх – Рэспубліканскі прамоўніцкі конкурс cтудэнтаў “Грамадзянскасць, слова, духоўнасць”, прамоўніцкі конкурс “Цыцэроній” на базе Акадэміі міліцыі Рэспублікі Беларусь, конкурс прамоўніцкага майстэрства вучняў юрыдычнага каледжа БДУ “Златавуст”, рытарычны конкурс школьнікаў у межах Міжнароднага форуму русістаў Беларусі і інш.

   Супрацоўнікамі  кафедры ажыццяўляецца навучанне  класічнаму для універсітэтаў прадмету – рыторыцы – студэнтаў не толькі розных спецыяльнасцей філалагічнага факультэта, але і іншых факультэтаў Белдзяржуніверсітэта, у тым ліку юрыдычнага (спецыяльнасці “Правазнаўства”, “Паліталогія”, “Эканамічнае права”), гістарычнага (спецыяльнасці “Гісторыя”, “Дакументазнаўства”, “Музейная справа і ахова гісторыка-культурнай спадчыны”), факультэта міжнародных адносін (спецыяльнасці “Міжнароднае права”, “Сусветная эканоміка”, “Менеджмент у сферы міжнароднага турызму”, “Сучасныя замежныя мовы”). Пры гэтым у цэнтры ўвагі пастаянна знаходзіцца забеспячэнне адпаведнай прафесійнай арыентацыі выкладання для кожнага з названых кантынгентаў.

   З 2005/2006 навучальнага года на кафедры з мэтай развіцця дыферэнцыраванага падыходу да пабудовы філалагічнай адукацыі ўпершыню арганізавана паглыбленая падрыхтоўка студэнтаў-філологаў па спецыялізацыі “Рыторыка: дзелавое і педагагічнае суразмоўніцтва”, якая ахоплівае пытанні своеасаблівасці справавой і дыдактыка-арыентаванай рыторыкі, выбару мэтазгодных камунікатыўных стратэгій і тактык, аналізу і сінтэзу тэкстаў рознай рытарычнай накіраванасці.

   Дзейнасць супрацоўнікаў кафедры рыторыкі і методыкі выкладання мовы і літаратуры БДУ падпарадкавана адзінай звышзадачы – фарміраванню камунікатыўна развітай і адказнай, інтэлектуальна і духоўна багатай, творча актыўнай асобы студэнта і школьніка ХХІ стагоддзя, чалавека высокай культуры і маўленчага майстэрства, падрыхтоўцы прафесіянала ў галіне выкладання беларускай і рускай мовы і літаратуры, а таксама рыторыкі. 

   Ф. М. Литвинко 

   КОММУНИКАТИВНАЯ КОМПЕТЕНЦИЯ

   КАК МЕТОДИЧЕСКОЕ ПОНЯТИЕ 

   Понятие компетенция, принятое научным сообществом благодаря работам американского лингвиста Н. Хомского (1972), используется в методике преподавания языка при определении общих и частных целей и содержания обучения.

   Одно  из значений многозначного слова  компетенция, зафиксированное в словарях, – это область вопросов, в которых кто-л. хорошо осведомлен, обладает познаниями, опытом, по которым кто-л. имеет хорошие знания. В современной методической науке под компетенцией понимается совокупность знаний, умений и навыков по языку. Наряду с термином компетенция, используется термин компетентность. Данные понятия дифференцируют таким образом: компетенция – это ²комплекс знаний, навыков, умений, приобретенный в ходе занятий и составляющий содержательный компонент обучения², компетентность – это ²свойства личности, определяющие ее способность к выполнению деятельности на основе сформированной компетенции² (1, с. 142).

   В методической литературе описываются  различные виды компетенций, по-разному взаимодействующие друг с другом. Ведущей для современной методики преподавания иностранного языка является коммуникативная компетенция, которая включает: лингвистическую (языковую), речевую (социолингвистическую), дискурсивную, стратегическую (компенсаторную), социальную (прагматическую), социокультурную, предметную, профессиональную компетенции. Коммуникативная компетенция при обучении иностранному языку – это совокупность знаний о системе языка и его единицах, их построении и функционировании в речи, о способах формулирования мыслей на изучаемом языке и понимания суждений других, о национально-культурных особенностях носителей изучаемого языка, о специфике различных типов дискурсов; это способность изучающего язык его средствами осуществлять общение в различных видах речевой деятельности в соответствии с решаемыми коммуникативными задачами, понимать, интерпретировать и порождать связные высказывания.